Hồ Bảo Tín Wiki
Tự nghĩ, tự thiết kế, tự dựng — và hiểu vì sao nó chạy
Kiến thức sáng tạo và thiết kế cho học sinh và phụ huynh: thiết kế không gian, vật lý chuyển động, tư duy lập trình, màu sắc và nhân vật, kể chuyện, làm việc nhóm, an toàn trên mạng, khí động học, đồ chơi dân gian, nghề sáng tạo.
Vào thế giới Hồ Bảo Tín 100 bài · 10 danh mục
Danh mục
Bài mới
Xe & khí động họcXe năng lượng mặt trời của học sinh: tấm pin, động cơ mini và cuộc đuaTấm pin mặt trời biến khoảng 20% ánh nắng thành điện để quay động cơ. Bài giải thích vì sao xe mặt trời phải thật nhẹ và cách đo ảnh hưởng của góc nắng.Xe & khí động họcXe không lật nhờ đâu: trọng tâm thấp, vệt bánh rộng và thử với hộp sữaXe chỉ lật khi đường thẳng đứng từ trọng tâm vượt ra ngoài vùng bánh xe. Trọng tâm thấp, vệt bánh rộng giúp xe vững; thử đo góc lật bằng hộp sữa và gạo.Xe & khí động họcXe hộp gỗ thả dốc soapbox: chiếc xe không động cơ chạy nhờ trọng lựcXe soapbox không có động cơ, chạy nhờ thế năng khi lăn xuống dốc. Bài giải thích vì sao bánh trơn quan trọng hơn dáng đẹp và cách làm đường đua ván nghiêng.Xe & khí động họcXe điện chạy thế nào: pin, động cơ từ trường và phanh tái sinhXe điện lấy điện từ bộ pin lớn, động cơ dùng lực từ để quay bánh, khi giảm tốc thì thành máy phát nạp lại pin. Kèm thí nghiệm biến động cơ đồ chơi thành máy phát.Xe & khí động họcXe dây chun và xe bóng bay: so hai nguồn năng lượng như nhà khoa họcXe dây chun dùng năng lượng đàn hồi quay bánh, xe bóng bay đẩy khí ra sau theo định luật III Newton. Cách đóng cả hai, đo quãng đường và gỡ lỗi khi xe đứng im.Xe & khí động họcVì sao xe đua thấp sát đất và gắn cánh gió như cánh máy bay lật ngượcCánh gió xe đua là cánh máy bay đặt ngược: không khí ép xe xuống đường để lốp bám chắc khi vào cua. Thân thấp giảm sức cản và tạo hiệu ứng mặt đất.
Thiết kế không gian & thử thách
Thiết kế một thử thách hay: mục tiêu, chướng ngại và phần thưởngThử thách hay cần mục tiêu nói được trong một câu, chướng ngại khó mà có lý do, phần thưởng làm người ta muốn làm lại. Kèm cách dựng thử thách ba trạm tại nhà.Bậc thang độ khó: vì sao thử thách hay luôn đi từ dễ đến khóThử thách đi từ dễ đến khó vì mỗi bậc dạy một kỹ năng nhỏ. Vùng phát triển gần, giàn giáo, nhịp răng cưa và năm cách tăng độ khó mà không làm người tham gia nản.Tự thiết kế mê cung: ngõ cụt, vòng lặp và cách làm người đi lạcMuốn tự thiết kế mê cung, hãy vẽ đường đúng trước rồi thêm ngõ cụt, vòng lặp, mốc nhìn. Phân biệt mê lộ với mê cung, vì sao bám tường có lúc thất bại, cách vẽ ra sân.
Vật lý chuyển động
Ba định luật Newton qua sân trường: đá cầu, kéo co và bóng bayBa định luật Newton: vật giữ nguyên chuyển động nếu không có lực, F = m × a, và lực luôn có phản lực. Đá cầu, kéo co, tên lửa bóng bay cho thấy rõ cả ba.Trọng lực là gì và vì sao hòn đá, viên sỏi rơi chạm đất cùng lúcTrọng lực kéo mọi vật về phía Trái Đất. Bỏ qua không khí, vật nặng và vật nhẹ rơi như nhau vì vật nặng bị hút mạnh hơn nhưng cũng khó tăng tốc hơn đúng chừng ấy.Ma sát là bạn hay thù: đế giày, phanh xe đạp và sàn nhà lau ướtMa sát là lực cản khi hai bề mặt cọ vào nhau. Nhờ nó ta đi bộ, cầm nắm, phanh xe; vì nó máy móc mòn và nóng. Kỹ sư tăng ma sát chỗ cần bám, giảm chỗ cần trượt.
Tư duy lập trình
Thuật toán là gì: hiểu qua công thức pha một cốc nước chanhThuật toán là dãy bước rõ ràng, làm đúng thứ tự thì ra kết quả mong muốn. Pha nước chanh, gấp áo, chỉ đường đều là thuật toán, học được không cần máy tính.Chia nhỏ vấn đề lớn thành việc vừa sức: cách nghĩ của người lập trìnhChia nhỏ vấn đề là tách việc lớn thành các việc nhỏ, mỗi việc đủ rõ để làm ngay. Học qua dọn phòng, gói bánh chưng, lên kế hoạch dã ngoại và chia để trị.Vòng lặp trong đời thường: từ dấu nhắc lại bản nhạc đến khung dệtVòng lặp là cách bảo làm lại một nhóm bước nhiều lần. Có ba kiểu: lặp đủ số lần, lặp cho tới khi, lặp mãi; kèm lỗi lệch một và hoạt động nhảy theo thẻ lệnh.
Màu sắc & nhân vật
Màu bổ túc trên bánh xe màu: cách làm nhân vật nổi bật khỏi nền tranhMàu bổ túc là hai màu đối diện trên bánh xe màu như đỏ – lục, cam – lam. Đặt nhân vật mang một màu trên nền màu kia là cách nhanh nhất để mắt người xem tìm thấy nó.Màu nóng, màu lạnh và cảm xúc nhân vật: chọn bảng màu cho từng tính cáchMàu nóng gợi ấm áp, sôi nổi; màu lạnh gợi yên tĩnh, xa cách. Người thiết kế dựa vào đó chọn màu cho tính cách và tâm trạng nhân vật, nhưng văn hoá cũng đổi nghĩa màu.Dựng nhân vật từ hình tròn, hình vuông, tam giác: thử bằng giấy cắtHình tròn gợi hiền hoà, hình vuông gợi vững chãi, tam giác gợi nhanh nhẹn hay nguy hiểm. Ghép các hình với cỡ khác nhau là có khung tính cách trước khi vẽ mắt mũi.
Kể chuyện có lựa chọn
Cấu trúc ba hồi của câu chuyện: mở đầu, thử thách, giải quyết cho học sinhBa hồi chia truyện làm mở đầu đặt vấn đề, phần giữa là chuỗi thử thách khó dần và hồi cuối giải quyết; nối nhau bằng điểm ngoặt, hồi giữa dài gấp đôi hai hồi kia.Sách nhiều kết thúc: thiết kế lựa chọn có ý nghĩa mà nhánh không bùng nổMỗi lần chọn hai hướng là số kết thúc nhân đôi: mười lần chọn cần hơn 2.000 đoạn. Người viết dùng nhánh gom lại, dấu vết và lựa chọn có cái giá để giữ truyện gọn.Nhân vật muốn gì và điều gì cản trở: động cơ, xung đột làm truyện chạyTruyện chạy được khi nhân vật muốn một điều cụ thể, có thứ cản trở và có cái giá nếu thất bại. Bài nêu bốn loại cản trở, điều muốn khác điều cần, và công thức một câu.
Làm việc nhóm
Vai trò trong nhóm học sinh: người điều phối, người ghi, người hỏi khóNhóm chạy trơn tru khi mỗi bạn rõ phần mình: điều phối, ghi chép, giữ giờ, hỏi khó, lo vật liệu. Vì sao nhóm toàn người giỏi chưa chắc thắng và cách làm thẻ vai.Nói lần lượt trong nhóm: vật cầm lời, ba giây chờ và nhắc lại ý bạnNói lần lượt là mỗi lúc một người nói, người khác nghe trọn rồi mới đáp. Vật cầm lời, ba giây chờ và thói quen nhắc lại ý bạn giúp nhóm nghe được nhiều ý mới hơn.Tranh luận ý tưởng trong nhóm bạn: cãi về việc, không cãi về ngườiBất đồng trong nhóm có ích khi cả nhóm cãi về cách làm, số liệu, kế hoạch chứ không chê nhau. Cách nhận ra ranh giới, các kiểu chốt tranh luận và bài tập đổi phe.
An toàn trên mạng
Thông tin cá nhân trên mạng: học sinh nên giữ kín những gì và vì saoHọc sinh nên giữ kín địa chỉ, số điện thoại, mật khẩu, mã xác nhận và lịch đi về. Bảng đèn đỏ – vàng – xanh giúp chia loại thông tin, kèm những chỗ hay lộ.Mật khẩu mạnh cho học sinh: cụm từ dễ nhớ và nơi cất mã khôi phụcMật khẩu mạnh cần dài, khó đoán và không dùng lại. Cách dễ nhất là ghép ba, bốn từ ngẫu nhiên, bật xác minh hai lớp và cất mã khôi phục trên giấy ở nơi an toàn.Người lạ trên mạng: những dấu hiệu học sinh cần cảnh giác sớmNgười lạ trên mạng đáng cảnh giác khi đòi giữ bí mật, tặng quà, xin ảnh, rủ nhắn riêng hay hẹn gặp. Gặp dấu hiệu đó, hãy dừng, giữ bằng chứng và kể với người lớn.
Xe & khí động học
Khí động học là gì: vì sao không khí vô hình vẫn cản đường mọi vậtKhí động học nghiên cứu cách không khí cản và đẩy vật chuyển động. Sức cản tăng theo bình phương tốc độ, phụ thuộc hình dạng; thử ngay bằng hai tờ giấy.Vì sao xe đua thấp sát đất và gắn cánh gió như cánh máy bay lật ngượcCánh gió xe đua là cánh máy bay đặt ngược: không khí ép xe xuống đường để lốp bám chắc khi vào cua. Thân thấp giảm sức cản và tạo hiệu ứng mặt đất.Xe hộp gỗ thả dốc soapbox: chiếc xe không động cơ chạy nhờ trọng lựcXe soapbox không có động cơ, chạy nhờ thế năng khi lăn xuống dốc. Bài giải thích vì sao bánh trơn quan trọng hơn dáng đẹp và cách làm đường đua ván nghiêng.
Đồ chơi dân gian & khoa học
Diều bay nhờ đâu: góc nghiêng, dây lèo, đuôi diều và tiếng sáo treDiều bay vì mặt diều nghiêng hắt gió xuống và được dây giữ lại; dây lèo chỉnh góc nghiêng, đuôi giữ thăng bằng, còn sáo kêu nhờ gió cắt qua khe ống tre.Chong chóng giấy và sức gió: vì sao cánh quay, đo gió bằng số vòngChong chóng giấy quay vì các cánh nghiêng hắt gió sang bên và bị đẩy ngược lại. Đếm số vòng quay là đo được sức gió, giống máy đo gió ở trạm khí tượng.Con quay quay thì đứng, dừng thì đổ: mô men động lượng và tiến độngCon quay đứng được nhờ mô men động lượng: khi quay nhanh, trọng lực chỉ làm trục đảo vòng chậm chứ không lật đổ. Ma sát làm quay chậm dần nên cuối cùng nó ngã.
Nghề sáng tạo
Họa sĩ minh họa vẽ cho ai và học gì: sách, báo, khoa học, bao bìHọa sĩ minh họa vẽ để giải thích một nội dung có sẵn: truyện, bài học, bài báo, hướng dẫn. Bài kể từng bước làm tranh, kỹ năng cần rèn và đường học từ lớp vẽ đến nghề.Làm phim hoạt hình cần những ai: từ phân cảnh đến họa sĩ diễn hoạtPhim hoạt hình do cả chuỗi người làm: biên kịch, họa sĩ phân cảnh, thiết kế, diễn hoạt, âm thanh, dựng phim. Bài giải thích 24 hình mỗi giây và ba kiểu hoạt hình.Nhà thiết kế trải nghiệm tương tác làm gì: luật, thử thách, mẫu thử giấyNhà thiết kế trải nghiệm tương tác đặt mục tiêu, luật, thử thách, phản hồi cho phòng thoát hiểm, bảo tàng, bài học, ứng dụng, rồi thử với người thật cho vừa sức.