Màu bổ túc trên bánh xe màu: cách làm nhân vật nổi bật khỏi nền tranh

Màu bổ túc là hai màu nằm đối diện nhau trên bánh xe màu, như đỏ với lục, cam với lam, vàng với tím. Đặt cạnh nhau, chúng làm nhau rực lên, nên người vẽ hay dùng một cặp bổ túc để tách nhân vật ra khỏi nền: nền mang một màu, nhân vật mang màu đối diện. Hiểu cặp màu này, bạn có thể chỉ bằng ba bốn cây bút màu mà vẫn khiến mắt người xem tìm thấy nhân vật trước tiên.

Bánh xe màu từ đâu ra

Năm 1704, nhà khoa học người Anh Isaac Newton in cuốn Opticks, trong đó ông kể chuyện cho ánh sáng mặt trời đi qua lăng kính để tách thành dải màu từ đỏ tới tím. Điều thú vị là ông không để dải màu nằm thẳng mà uốn nó thành một vòng tròn, nối đầu đỏ với đầu tím. Từ đó, người ta có một cách sắp xếp màu rất tiện: màu nào gần nhau thì hợp nhau, màu nào xa nhau thì tương phản.

Bánh xe màu mà các lớp mĩ thuật ở Việt Nam hay dùng có 12 ô, dựng theo ba bước:

1. Ba màu gốc: đỏ, vàng, lam. Không pha từ màu khác ra được (với màu vẽ thông thường).
2. Ba màu cấp hai: pha hai màu gốc với nhau. Đỏ với vàng ra cam, vàng với lam ra lục, lam với đỏ ra tím.
3. Sáu màu cấp ba: pha một màu gốc với một màu cấp hai đứng cạnh nó, như vàng cam, đỏ tím, lam lục.

Cần biết thêm: màn hình điện thoại và máy tính không dùng bộ đỏ–vàng–lam mà dùng bộ ánh sáng đỏ–lục–lam, còn máy in dùng bộ mực xanh lơ–hồng sẫm–vàng cộng thêm đen. Vì vậy cặp bổ túc trên màn hình hơi khác cặp trên hộp màu nước. Với người mới vẽ tay, cứ dùng bánh xe đỏ–vàng–lam là đủ.

Các cặp màu bổ túc và vì sao chúng làm nhau rực lên

Màu	Màu bổ túc (bánh xe đỏ–vàng–lam)	Gặp ngoài đời ở đâu
Đỏ	Lục	Quả ớt chín trên cây, hoa phượng giữa tán lá
Vàng	Tím	Nhị vàng giữa cánh hoa tím, cánh đồng hoa cải cạnh dãy núi xa lúc chiều
Lam	Cam	Mặt trời lặn trên biển, áo phao cam trên nền nước
Vàng cam	Lam tím	Đèn đường vàng trong trời chạng vạng
Đỏ cam	Lam lục	Mái ngói đỏ bên hồ nước xanh

Lý do nằm ở chính mắt chúng ta. Trong võng mạc có ba loại tế bào hình nón, nhạy nhất với ba vùng ánh sáng khác nhau. Khi bạn nhìn lâu một mảng đỏ, nhóm tế bào phụ trách vùng đỏ bị "mỏi", tín hiệu từ chúng yếu đi. Lúc đó, nếu chuyển mắt sang tờ giấy trắng, bạn sẽ thấy một bóng mờ màu xanh lục, gọi là ảnh lưu (dư ảnh). Mắt và não luôn so màu này với màu bên cạnh, nên một mảng đỏ đặt sát mảng lục sẽ trông đỏ hơn khi nó đứng một mình.

Năm 1839, nhà hoá học người Pháp Michel Eugène Chevreul, người phụ trách nhuộm màu ở xưởng dệt thảm Gobelins tại Paris, công bố một quy luật ông gọi là tương phản đồng thời. Ông được giao tìm hiểu vì sao một số sợi len đen trông nhạt và xỉn. Ông phát hiện thuốc nhuộm không có lỗi gì, vấn đề là màu của các sợi đứng cạnh nó. Màu không bao giờ được nhìn một mình; nó luôn được nhìn trong quan hệ với hàng xóm.

Dùng màu bổ túc để làm nhân vật nổi bật

Người thiết kế nhân vật, người vẽ truyện tranh, người làm sân khấu đều cần một điều: khán giả phải tìm thấy nhân vật chính ngay lập tức. Cặp bổ túc là một trong những cách nhanh nhất. Dưới đây là bốn cách làm hay gặp.

Nền một màu, nhân vật mang màu đối diện

Nếu khung cảnh là khu rừng nhiều sắc lục, hãy cho nhân vật một chiếc khăn hoặc chiếc áo đỏ. Nếu khung cảnh là đêm xanh lam, ánh đèn lồng màu cam trên tay nhân vật sẽ kéo mắt người xem. Không cần tô cả người nhân vật bằng màu bổ túc; chỉ một mảng đủ lớn là đủ.

Quy tắc "nhiều – ít"

Hai màu bổ túc chia đôi mặt tranh sẽ đánh nhau, nhìn mỏi mắt. Cách an toàn là để một màu chiếm phần lớn (nền, bầu trời, tường) và màu kia chỉ chiếm phần nhỏ (áo, mũ, đồ vật trong tay). Phần nhỏ đó sẽ thành điểm nhấn.

Làm dịu nền, làm tươi nhân vật

Màu có độ tươi (độ bão hoà) khác nhau. Một cách mà các họa sĩ làm phim hoạt hình hay dùng là pha một chút xám hoặc một chút màu bổ túc vào nền cho nó dịu đi, còn nhân vật giữ màu tươi. Nền vẫn đẹp nhưng lùi về phía sau.

Bộ ba "tách đôi"

Nếu thấy cặp bổ túc quá gắt, hãy lấy một màu, rồi thay vì lấy màu đối diện, lấy hai màu đứng hai bên màu đối diện. Ví dụ nhân vật áo lam, đi kèm điểm nhấn vàng cam và đỏ cam. Cách này gọi là bổ túc tách đôi, vẫn rực nhưng êm hơn.

Điều quan trọng hơn màu: độ sáng tối

Có một bẫy mà người mới vẽ hay gặp. Đỏ và lục tươi, nếu cùng độ sáng, có thể trông rất chói khi nhìn màu nhưng lại thành hai mảng xám giống hệt nhau khi chụp đen trắng. Khi đó mắt người xem không có đường viền sáng tối để bám, hình nhân vật bị "chìm".

Các họa sĩ gọi đây là giá trị (độ sáng tối) của màu. Kinh nghiệm chung của nghề minh hoạ: nhân vật muốn nổi thì phải khác nền cả về màu lẫn về sáng tối. Ví dụ, nhân vật mặc áo đỏ đậm đứng trước bụi lá lục nhạt, hoặc áo vàng sáng trước bức tường tím sẫm. Cặp vàng–tím được ưa dùng một phần vì nó tự nhiên đã chênh nhau nhiều về độ sáng.

Cách kiểm tra rất đơn giản: chụp bức tranh bằng điện thoại rồi chuyển ảnh sang đen trắng. Nhân vật vẫn rõ là ổn. Nhân vật tan vào nền là cần chỉnh.

Màu bổ túc trong thiên nhiên và đời sống

Thiên nhiên dùng cặp bổ túc từ trước khi con người có bánh xe màu. Nhiều loại quả chín chuyển sang đỏ hoặc cam giữa tán lá xanh, và các nhà sinh học cho rằng điều này giúp chim và thú dễ tìm thấy quả, mang hạt đi xa. Nhiều loài hoa có nhị vàng nằm giữa cánh tím hoặc lam, như một tấm bia ngắm cho ong.

Trong đời sống, áo phao cứu sinh và phao bơi thường có màu cam vì cam tương phản mạnh với nước biển xanh lam, giúp người cứu hộ nhìn thấy từ xa. Áo phản quang của công nhân làm đường thường có màu cam hoặc vàng chanh cũng vì lý do dễ nhìn thấy. Đó là chuyện an toàn, nhưng nguyên lý giống hệt chuyện làm nhân vật nổi bật trên trang giấy.

Họa sĩ người Hà Lan Vincent van Gogh từng viết trong thư gửi em trai rằng ông muốn diễn tả cảm xúc bằng cặp màu bổ túc đặt cạnh nhau. Nhiều bức tranh đêm của ông là những mảng vàng cam của đèn đặt trên nền trời xanh lam sẫm.

Thử làm: hai thí nghiệm với giấy màu

Thí nghiệm 1: nhìn thấy màu không có trên giấy

1. Cắt một hình tròn đỏ cỡ đồng xu lớn, dán giữa tờ giấy trắng. Vẽ một dấu chấm nhỏ ở tâm.
2. Nhìn chằm chằm vào dấu chấm khoảng 30 giây, cố giữ mắt không chớp nhiều.
3. Chuyển mắt sang một tờ giấy trắng trơn bên cạnh. Bạn sẽ thấy một hình tròn mờ màu xanh lục hoặc xanh lơ.
4. Làm lại với hình vàng (bóng mờ sẽ ngả tím xanh) và hình lam (bóng mờ ngả cam vàng).

Ghi lại màu bóng mờ của từng hình và so với bánh xe màu. Kết quả không khớp tuyệt đối với bánh xe đỏ–vàng–lam, và đó là một quan sát đáng giá: bánh xe trên giấy là công cụ cho người vẽ, còn mắt người theo một quy tắc hơi khác.

Thí nghiệm 2: một nhân vật, năm cái nền

1. Vẽ một nhân vật đơn giản cỡ lòng bàn tay, tô áo màu đỏ, rồi cắt rời ra.
2. Chuẩn bị năm tờ giấy nền: lục, cam, hồng nhạt, xám, lam sẫm.
3. Đặt nhân vật lần lượt lên từng nền, đứng cách xa hai mét nhìn lại. Nhờ một bạn hoặc bố mẹ cùng nhìn.
4. Ghi lại: nền nào nhân vật nổi nhất, nền nào nhân vật chìm, nền nào làm màu đỏ trông khác đi.
5. Chụp cả năm cảnh rồi chuyển ảnh sang đen trắng. So xem nền nào vẫn giữ được nhân vật.

Thường bạn sẽ thấy nền lục làm đỏ bừng lên, nền cam làm đỏ nhạt nhòa, nền hồng làm đỏ trông sẫm hơn. Bạn vừa tự kiểm chứng quy luật của Chevreul.

Những lỗi hay gặp khi dùng màu bổ túc

• Chia đều hai màu: nửa tranh đỏ, nửa tranh lục, mắt không biết dừng ở đâu. Hãy để một màu làm chủ.
• Pha hai màu bổ túc vào nhau quá nhiều: chúng triệt tiêu nhau thành màu nâu xám đục. Pha một chút thì dịu màu, pha nhiều thì ra "màu bùn".
• Quên viền và khoảng thở: hai mảng đỏ, lục cùng độ tươi chạm sát nhau có thể làm mắt thấy đường ranh như rung lên. Một đường viền tối mảnh hoặc một khoảng trắng nhỏ giúp mắt nghỉ.
• Dùng cho mọi nhân vật: nếu ai cũng mang màu bổ túc của nền thì không ai nổi bật nữa. Dành điểm nhấn cho nhân vật mà bạn muốn người xem nhìn trước.

Câu hỏi thường gặp

Màu bổ túc là gì?

Màu bổ túc là hai màu nằm đối diện nhau trên bánh xe màu, ví dụ đỏ và lục, vàng và tím, lam và cam. Khi đặt cạnh nhau chúng tạo tương phản mạnh nhất, làm nhau trông tươi hơn. Khi pha lẫn vào nhau, chúng làm nhau xỉn đi thành màu nâu xám.

Màu bổ túc của màu đỏ là màu gì?

Trên bánh xe màu đỏ–vàng–lam dùng trong vẽ tay, màu bổ túc của đỏ là lục. Trên màn hình dùng ánh sáng đỏ–lục–lam, màu đối diện với đỏ là xanh lơ (lam lục). Sự khác nhau này đến từ cách mỗi hệ màu được tạo ra.

Vì sao nhìn lâu một màu rồi nhìn giấy trắng lại thấy màu khác?

Đó là hiện tượng ảnh lưu. Các tế bào cảm nhận màu trong mắt bị mỏi khi nhìn lâu một màu, nên lúc nhìn nền trắng, phần tín hiệu của chúng yếu đi và não thấy màu ngược lại. Hiện tượng này vô hại và biến mất sau vài giây.

Có phải lúc nào cũng nên dùng màu bổ túc cho nhân vật chính?

Không. Cặp bổ túc là một công cụ tạo điểm nhấn, không phải luật bắt buộc. Nhiều tranh đẹp chỉ dùng các màu đứng gần nhau để tạo cảm giác êm, và tách nhân vật bằng độ sáng tối. Hãy thử cả hai cách rồi chọn cách hợp với câu chuyện.

Làm sao biết nhân vật đã đủ nổi bật so với nền?

Hãy đứng xa bức tranh vài bước hoặc nheo mắt lại, rồi chụp ảnh và chuyển sang đen trắng. Nếu vẫn nhận ra ngay hình nhân vật, độ tương phản đã đủ. Nếu nhân vật tan vào nền, hãy chỉnh màu hoặc độ sáng tối của nền.