Kiểm tra hình bóng nhân vật: tô đen cả người xem còn nhận ra không

Hình bóng (silhouette) là hình dáng nhân vật khi tô đen toàn bộ, chỉ còn đường viền ngoài. Người thiết kế dùng nó như một phép thử: nếu chỉ nhìn khối đen mà vẫn nhận ra đó là ai và đang làm gì, nhân vật đã có hình dáng đủ mạnh. Nếu khối đen trông như một cục mờ, chi tiết đẹp đến đâu cũng khó giúp người xem nhớ nhân vật.

Chữ "silhouette" từ đâu ra

"Silhouette" là họ của Étienne de Silhouette, một viên quan phụ trách tài chính của nước Pháp năm 1759. Ông nổi tiếng vì đòi cắt giảm chi tiêu rất gắt và chỉ giữ chức vài tháng. Về chuyện vì sao tên ông thành tên kiểu chân dung cắt giấy đen, có nhiều cách kể: có người nói ông thích tự cắt bóng người bằng giấy, có người nói "à la silhouette" khi ấy chỉ là cách nói đùa về thứ gì rẻ tiền, sơ sài. Câu chuyện chính xác đến nay vẫn chưa rõ.

Điều chắc chắn là ở châu Âu thế kỷ 18 và 19, chân dung bóng đen rất phổ biến. Người ta cho mẫu ngồi nghiêng cạnh ngọn đèn, đồ bóng lên giấy rồi cắt ra. Cách này nhanh và rẻ hơn nhiều so với thuê họa sĩ vẽ sơn dầu, nên nhiều gia đình bình thường cũng có được chân dung của người thân.

Con người đã kể chuyện bằng bóng từ rất lâu

Trước khi có chữ "silhouette", nhiều nơi đã có nghệ thuật sân khấu bóng. Ở Indonesia, múa rối bóng wayang kulit dùng con rối bằng da thuộc chạm thủng, chiếu lên màn vải trắng, được UNESCO ghi danh là di sản văn hoá phi vật thể. Múa rối bóng của Trung Quốc cũng được UNESCO ghi danh năm 2011. Ở các sân khấu này, khán giả ngồi phía bên kia màn chỉ thấy bóng, vậy mà vẫn phân biệt được vua, hoàng tử, hề hay quỷ.

Năm 1926, nghệ sĩ người Đức Lotte Reiniger hoàn thành một phim hoạt hình dài làm hoàn toàn bằng hình cắt giấy đen chuyển động trước nền sáng. Đây là một trong những phim hoạt hình dài sớm nhất còn giữ được tới nay. Các nhân vật của bà chỉ là bóng đen nhưng rất dễ nhận ra, vì mỗi người có dáng, mũ, tóc, tư thế riêng.

Những người làm rối bóng đã hiểu một điều mà người thiết kế nhân vật ngày nay vẫn dùng: đường viền ngoài mang nhiều thông tin hơn ta tưởng.

Vì sao hình bóng quan trọng đến vậy

• Mắt nhận ra hình dáng trước chi tiết. Khi một người bạn đi tới từ cuối sân trường, bạn thường nhận ra dáng đi, chiều cao, mái tóc trước khi thấy rõ khuôn mặt.
• Nhân vật thường xuất hiện nhỏ hoặc trong bóng tối. Trong truyện tranh, phim hoạt hình, trên sân khấu, có những cảnh nhân vật đứng xa, đứng ngược sáng hay ẩn trong đêm. Lúc đó chỉ có hình bóng làm việc.
• Nhóm nhân vật cần khác nhau. Nếu năm nhân vật trong một nhóm có hình bóng giống nhau, người xem sẽ lẫn lộn ai là ai.
• Biểu tượng công cộng dựa hoàn toàn vào hình bóng. Hình người trên biển báo đi bộ, biển nhà vệ sinh, biển lối thoát hiểm đều là bóng đặc. Cho Thế vận hội Tokyo năm 1964, nhóm thiết kế do Katsumie Masaru đứng đầu đã làm bộ hình bóng các môn thể thao để khách nước ngoài không cần đọc tiếng Nhật vẫn tìm đường được. Từ đó, gần như kỳ Thế vận hội nào cũng có bộ hình biểu tượng riêng.

Năm điều làm một hình bóng "đọc" được

1. Một nét đặc trưng không ai có

Có thể là chiếc nón lá, mái tóc dựng đứng, đôi tai dài, cái đuôi, chiếc gậy, chiếc ba lô quá khổ. Chỉ cần một đặc điểm trên đường viền là đủ nhận ra. Đặc điểm nằm bên trong hình (như hoa văn trên áo) thì mất hết khi tô đen.

2. Khoảng trống giữa các bộ phận

Khi tay khép sát người, hình bóng chỉ còn một khối. Khi tay giơ ra, chống nạnh hay cầm vật gì chìa ra, khoảng trống giữa tay và thân (gọi là không gian âm) cho người xem biết ngay tư thế. Người vẽ giỏi luôn để ý những "lỗ hở" này.

3. Tư thế rõ ý

Cùng một nhân vật, tư thế đứng thẳng tay buông chẳng nói lên gì. Tư thế nghiêng người tới trước, một chân bước dài nói "đang vội". Vai co, đầu cúi nói "đang buồn". Hình bóng tốt kể được hành động.

4. Góc nhìn nghiêng hoặc ba phần tư

Nhìn thẳng từ phía trước, mũi, cằm, bụng đều nằm trong đường viền và biến mất. Nhìn nghiêng thì dáng mũi, tư thế lưng hiện ra. Đó là lý do chân dung bóng đen cổ điển hầu như luôn vẽ nghiêng.

5. Tỉ lệ khác biệt giữa các nhân vật

Một nhóm có người cao gầy, người thấp tròn, người vai rộng, người có đuôi sẽ dễ phân biệt hơn nhiều so với một nhóm toàn người cao bằng nhau, dáng giống nhau.

Bảng kiểm hình bóng nhanh

Câu hỏi	Nếu trả lời "không"
Tô đen rồi, người khác có đoán được đây là người, con vật hay đồ vật không?	Làm rõ hơn đầu, tay chân hoặc đuôi
Có ít nhất một đặc điểm nhô ra khỏi đường viền chính không?	Thêm mũ, tóc, đồ vật cầm tay, phụ kiện
Có khoảng trống giữa tay và thân, giữa hai chân không?	Đổi tư thế cho tay chân tách ra
Xếp cạnh các nhân vật khác trong nhóm, có lẫn không?	Đổi chiều cao, độ béo gầy, hình khối chính
Thu nhỏ bằng con tem vẫn nhận ra không?	Bỏ bớt chi tiết vụn, phóng to đặc điểm chính

Thử làm: ba thí nghiệm với bóng

Bóng tay trên tường

Buổi tối, tắt bớt đèn, dùng đèn pin hoặc đèn bàn chiếu lên bức tường trắng. Thử làm bóng con chó, con chim, con thỏ bằng hai bàn tay. Bạn sẽ thấy: con thỏ cần hai "tai" tách ra, con chim cần hai "cánh" xoè rộng. Đặc điểm phải nằm ở đường viền thì bóng mới đọc được. Dùng đèn pin là đủ an toàn; không dùng nến hay lửa.

Phép thử tô đen

1. Vẽ một nhân vật bạn đã tạo ra hoặc đồ lại hình một nhân vật mình tự nghĩ ra.
2. Đặt tờ giấy lên cửa kính chỗ có ánh sáng, đồ đường viền ngoài sang tờ khác.
3. Tô đen kín bên trong đường viền.
4. Đưa cho người trong nhà xem tờ tô đen trước. Hỏi: đây là ai, đang làm gì?
5. Rồi mới cho xem bản màu. So câu trả lời với ý định của bạn.

Sân khấu bóng trong hộp giấy

Khoét một ô cửa sổ trên mặt hộp giày (nhờ người lớn khoét bằng dao rọc giấy), dán giấy nến hoặc giấy can mỏng che ô. Cắt hai ba nhân vật bằng bìa cứng, dán vào que tre hoặc que kem. Đặt đèn pin phía sau hộp, đưa nhân vật sát giấy can. Khán giả ngồi phía trước chỉ thấy bóng. Hãy thử kể một câu chuyện ngắn ba phút: nếu khán giả nhận ra từng nhân vật mà không cần bạn giới thiệu, hình bóng của bạn đã thành công.

Hình bóng không phải là tất cả

Có những nhân vật mạnh nhờ màu sắc, giọng nói hay khuôn mặt nhiều hơn nhờ dáng. Phép thử hình bóng không phải để loại nhân vật mà để tìm chỗ có thể làm tốt hơn. Đặc biệt với một nhóm nhân vật xuất hiện cùng nhau, đây là cách nhanh nhất để biết họ có đủ khác nhau hay chưa.

Câu hỏi thường gặp

Silhouette là gì?

Silhouette, hay hình bóng, là hình dáng của một người hoặc vật được tô đặc một màu, thường là đen, chỉ còn giữ đường viền bên ngoài. Từ này lấy theo tên Étienne de Silhouette, một viên quan tài chính Pháp năm 1759. Trong thiết kế, hình bóng dùng để kiểm tra nhân vật có dễ nhận ra hay không.

Vì sao người thiết kế nhân vật phải kiểm tra hình bóng?

Vì mắt người nhận ra hình dáng trước chi tiết, và nhân vật thường xuất hiện nhỏ, ở xa hoặc trong bóng tối. Nếu hình bóng rõ ràng và khác biệt, người xem nhận ra nhân vật trong mọi hoàn cảnh. Trong một nhóm nhân vật, hình bóng khác nhau giúp không ai bị lẫn với ai.

Làm sao để hình bóng nhân vật dễ nhận ra hơn?

Hãy thêm một đặc điểm nhô ra khỏi đường viền như mũ, tóc, đuôi hay đồ vật cầm tay, và chọn tư thế để tay chân tách khỏi thân. Vẽ ở góc nghiêng hoặc ba phần tư cũng giúp lộ ra dáng mũi, lưng và cử chỉ.

Múa rối bóng khác múa rối nước thế nào?

Múa rối bóng dùng con rối dẹt chiếu lên màn vải, khán giả xem bóng của rối. Múa rối nước của Việt Nam dùng con rối gỗ tròn khối điều khiển trên mặt nước, khán giả xem chính con rối. Cả hai đều cần nhân vật có dáng dễ nhận ra từ xa.