Thiết kế màu cho bạn mù màu: chọn màu nhân vật để ai cũng phân biệt được

Muốn nhân vật và bức tranh của mình ai cũng phân biệt được, kể cả bạn bị mù màu, hãy nhớ một nguyên tắc: đừng để màu sắc là cách duy nhất phân biệt. Hãy cho các nhân vật khác nhau thêm cả về độ sáng tối, hình dáng và hoa văn, và tránh dùng cặp đỏ – lục làm dấu hiệu chính. Làm vậy không tốn thêm công bao nhiêu, mà tranh của bạn rõ ràng hơn với tất cả mọi người.

Mù màu là gì, có nhiều không

Trong mắt người có ba loại tế bào hình nón, mỗi loại nhạy nhất với một vùng ánh sáng: ngắn (ngả lam), vừa (ngả lục) và dài (ngả đỏ). Não so tín hiệu của ba loại này để tạo ra cảm nhận màu. Khi một loại hoạt động khác thường hoặc thiếu hẳn, người đó nhìn một số màu khác người khác. Đó là điều người ta gọi là mù màu, đúng hơn là rối loạn sắc giác, vì phần lớn người mù màu vẫn thấy nhiều màu, chỉ là lẫn một số cặp màu.

Kiểu hay gặp nhất là lẫn đỏ với lục, cùng với các màu có chứa chúng như nâu, cam, vàng lục. Kiểu lẫn lam với vàng hiếm hơn nhiều, và kiểu chỉ thấy đen trắng xám thì rất hiếm.

Theo các số liệu hay được trích dẫn, khoảng 8% nam giới và khoảng 0,5% nữ giới gốc Bắc Âu có rối loạn sắc giác đỏ – lục. Ở nhiều cộng đồng châu Á, tỉ lệ ở nam giới thường được ghi nhận thấp hơn một chút, nhưng vẫn là con số đáng kể. Nam bị nhiều hơn nữ vì gen liên quan nằm trên nhiễm sắc thể X: nam chỉ có một X nên chỉ cần một gen khác thường là biểu hiện, còn nữ có hai X nên thường được gen kia "bù".

Nói gọn: trong một lớp học có khoảng hai chục bạn nam, rất có thể có một bạn nhìn màu khác số đông, và nhiều khi chính bạn ấy cũng chưa biết.

Hai cái tên gắn với chuyện mù màu

Năm 1794, nhà khoa học người Anh John Dalton, người sau này nổi tiếng với thuyết nguyên tử, trình bày một bài viết mô tả chính cách nhìn màu khác thường của mình và của anh trai. Ông kể rằng một bông hoa phong lữ mà người khác thấy màu hồng thì với ông lại đổi màu hẳn khi chuyển từ ánh nắng ban ngày sang ánh nến. Vì công trình này, trong tiếng Anh người ta từng gọi rối loạn sắc giác là "daltonism".

Năm 1917, bác sĩ nhãn khoa người Nhật Ishihara Shinobu công bố bộ tranh kiểm tra gồm những chấm màu, trong đó ẩn một con số. Người nhìn màu bình thường đọc được số; người lẫn đỏ – lục có thể đọc ra số khác hoặc không thấy gì. Bộ tranh này đến nay vẫn được dùng rộng rãi để sàng lọc. Lưu ý: muốn biết chắc mình có rối loạn sắc giác hay không, cần được bác sĩ mắt kiểm tra, không tự kết luận qua tranh trên mạng.

Khi thiết kế chỉ dựa vào màu, ai bị bỏ lại

• Hai đội mặc áo đỏ và áo xanh lá trong buổi thi đấu ở trường: với bạn lẫn đỏ – lục, hai đội có thể trông gần như cùng một màu nâu xám.
• Bản đồ, biểu đồ dùng đỏ và xanh lá để chỉ "xấu" và "tốt": thông tin chính bị mất.
• Phấn đỏ trên bảng xanh: nhiều người có rối loạn sắc giác kể rằng chữ phấn đỏ gần như biến mất trên nền bảng.
• Nhân vật phân biệt bằng màu áo: trong truyện tranh, nếu ba anh em giống hệt nhau chỉ khác áo đỏ, lục, nâu, người đọc mù màu sẽ không biết ai đang nói.

Đèn giao thông là ví dụ thiết kế tốt: ngoài màu, đèn còn có vị trí cố định. Đèn dọc thì đèn đỏ luôn ở trên cùng, đèn xanh ở dưới cùng. Người lái xe mù màu vẫn biết nhờ vị trí.

Năm cách chọn màu để ai cũng phân biệt được

1. Khác nhau về sáng tối, không chỉ về màu

Đây là cách quan trọng nhất. Nếu một nhân vật mặc màu rất sáng và nhân vật kia mặc màu rất tối, ai cũng phân biệt được, kể cả khi in đen trắng. Đỏ sẫm cạnh lục nhạt dễ phân biệt hơn nhiều so với đỏ tươi cạnh lục tươi cùng độ sáng.

2. Ưu tiên cặp lam – cam, lam – vàng

Phần lớn người mù màu phân biệt lam với vàng hay cam khá tốt. Nếu cần hai màu đối lập rõ cho hai phe, hai đội, hai nhân vật, cặp lam – cam là lựa chọn an toàn hơn đỏ – lục.

3. Thêm hình dạng và hoa văn

Cho mỗi nhân vật một dấu hiệu không dựa vào màu: người đội mũ, người buộc tóc, người có áo kẻ sọc, người có áo chấm bi. Trong biểu đồ, dùng nét liền, nét đứt, hình tròn, hình vuông thay vì chỉ đổi màu đường.

4. Ghi nhãn trực tiếp

Trên sơ đồ hay bản đồ, viết tên ngay cạnh vùng màu thay vì bắt người xem dò bảng chú thích bằng màu. Với nhân vật, một món đồ riêng hay một kiểu dáng riêng là "nhãn" tự nhiên.

5. Dùng bảng màu đã được thử

Hai nhà nghiên cứu Nhật Bản Okabe Masataka và Ito Kei đã đề xuất một bảng tám màu được chọn sao cho người có các kiểu rối loạn sắc giác thường gặp vẫn phân biệt được: đen, cam, xanh da trời, xanh lục ngả lam, vàng, xanh lam đậm, đỏ cam và hồng tím. Nhiều nhà khoa học dùng bảng này để vẽ biểu đồ, và người vẽ nhân vật cũng có thể lấy làm gợi ý.

Bảng gợi ý thay cặp màu

Cặp màu dễ lẫn	Vì sao	Thay bằng
Đỏ và lục	Lẫn nhiều nhất ở người rối loạn đỏ – lục	Cam và lam, hoặc đỏ sẫm và lục rất nhạt
Lục và nâu	Cùng chứa thành phần đỏ – lục, độ sáng gần nhau	Lục nhạt và nâu sẫm, thêm hoa văn
Lam và tím	Tím là lam pha đỏ, phần đỏ khó thấy	Lam và hồng sáng, hoặc lam và vàng
Hồng nhạt và xám	Có thể trông gần như nhau	Tăng độ đậm của hồng hoặc thêm viền
Vàng lục và vàng	Khác nhau chủ yếu ở phần lục	Vàng và lam, hoặc thêm hoa văn

Thử làm: kiểm tra tranh bằng điện thoại

1. Vẽ ba nhân vật đứng cạnh nhau, tô màu áo như bạn thích.
2. Chụp tranh bằng điện thoại, chuyển ảnh sang đen trắng (hầu hết điện thoại có bộ lọc đen trắng khi chỉnh ảnh).
3. Nhìn bản đen trắng: ba nhân vật có còn khác nhau rõ không? Nếu hai người thành cùng một mảng xám, hãy làm một người sáng hơn hẳn hoặc tối hơn hẳn.
4. Thêm cho mỗi nhân vật một dấu hiệu không phải màu: mũ, kính, kiểu tóc, hoa văn áo.
5. Nhờ người lớn bật chế độ mô phỏng hoặc lọc màu trong phần trợ năng của điện thoại, nếu máy có, để xem tranh qua "mắt" của người lẫn đỏ – lục.
6. Vẽ lại phiên bản đã sửa, đặt cạnh bản đầu để so.

Ở lớp, các bạn có thể làm một bộ thẻ nhân vật hoặc bảng phân đội mà ai trong lớp cũng dùng được. Không cần biết ai mù màu; thiết kế rõ ràng là cho tất cả.

Câu hỏi thường gặp

Người mù màu nhìn thấy gì?

Phần lớn người mù màu vẫn thấy nhiều màu, chỉ lẫn một số cặp. Kiểu hay gặp nhất là lẫn đỏ với lục và các màu liên quan như nâu, cam. Rất ít người chỉ thấy đen, trắng và các sắc xám.

Vì sao nam giới bị mù màu nhiều hơn nữ?

Gen liên quan tới rối loạn sắc giác đỏ – lục nằm trên nhiễm sắc thể X. Nam chỉ có một nhiễm sắc thể X nên chỉ cần một gen khác thường là biểu hiện. Nữ có hai X, gen bình thường trên X còn lại thường bù lại được.

Những màu nào người mù màu dễ phân biệt?

Nhiều người rối loạn đỏ – lục vẫn phân biệt khá tốt lam với vàng hoặc cam. Ngoài ra, hai màu chênh nhau nhiều về độ sáng tối thì hầu như ai cũng phân biệt được. Vì vậy cặp lam – cam và cặp sáng – tối là lựa chọn an toàn.

Làm sao biết con có bị mù màu không?

Một số dấu hiệu là trẻ hay gọi nhầm màu đỏ, lục, nâu một cách lặp lại dù đã biết tên màu. Muốn biết chắc, hãy đưa trẻ tới bác sĩ mắt để làm bài kiểm tra sắc giác. Không nên tự kết luận qua các bức tranh kiểm tra trên mạng vì màu màn hình có thể sai lệch.

Mù màu có chữa được không?

Rối loạn sắc giác bẩm sinh hiện chưa có cách chữa phổ biến. Một số loại kính lọc màu giúp một số người thấy tương phản rõ hơn, nhưng hiệu quả khác nhau ở từng người. Câu hỏi cụ thể nên hỏi bác sĩ mắt.