Tỉ lệ đầu và thân nhân vật: vì sao đầu to dễ thương, dáng tám đầu oai vệ

Người vẽ đo chiều cao nhân vật bằng "số đầu": lấy chiều dài từ đỉnh đầu tới cằm làm một đơn vị rồi đếm xem cả người cao bao nhiêu đơn vị như thế. Nhân vật cao khoảng hai đến bốn đầu trông như em bé, dễ thương, đáng yêu; nhân vật cao tám đầu trở lên trông cao ráo, mạnh mẽ, oai vệ. Chỉ thay đổi con số này, cùng một nhân vật có thể chuyển từ "bé con" thành "người hùng".

Đo người bằng chiếc đầu: một cách cũ mà vẫn dùng

Ý tưởng đo cơ thể bằng một bộ phận của chính nó đã có từ rất lâu. Kiến trúc sư La Mã Vitruvius, sống vào thế kỷ thứ nhất trước Công nguyên, viết rằng ở một người cân đối, chiều cao từ cằm tới đỉnh đầu bằng khoảng một phần tám chiều cao cơ thể. Khoảng năm 1490, Leonardo da Vinci vẽ hình người đứng dang tay trong hình tròn và hình vuông dựa trên những ghi chép của Vitruvius, bức vẽ nổi tiếng tới ngày nay.

Ngày nay các lớp vẽ vẫn dùng "đầu" làm thước, vì nó tiện: không cần thước thật, chỉ cần so trên chính bức vẽ. Có điều, con số tám đầu là chiều cao lý tưởng hoá trong tranh. Người trưởng thành ngoài đời thường cao khoảng bảy đến bảy đầu rưỡi, tuỳ người.

Tỉ lệ thay đổi khi ta lớn lên

Đầu em bé lớn rất nhanh trong bụng mẹ vì não phát triển sớm. Khi mới sinh, đầu chiếm khoảng một phần tư chiều dài cơ thể. Sau đó chân và thân lớn nhanh hơn đầu, nên tỉ lệ đầu so với cả người nhỏ dần. Các con số dưới đây chỉ là mức gần đúng, mỗi người một khác:

Tuổi	Chiều cao gần đúng tính bằng số đầu	Đặc điểm dễ thấy
Mới sinh	Khoảng 4 đầu	Đầu to, chân tay ngắn, bụng tròn
Khoảng 3 tuổi	Khoảng 5 đầu	Chân bắt đầu dài ra, vẫn má phúng phính
Khoảng 10 tuổi	Khoảng 6 đầu	Chân dài rõ, vai còn hẹp
Khoảng 15 tuổi	Khoảng 6,5 đến 7 đầu	Gần với người lớn
Người trưởng thành	Khoảng 7 đến 7,5 đầu	Đầu nhỏ so với thân, mắt ở khoảng giữa đầu

Một chi tiết người vẽ hay quên: ở người lớn, mắt nằm gần đường giữa của chiếc đầu. Ở em bé, trán to nên mắt nằm thấp hơn giữa đầu. Muốn vẽ trẻ con trông đúng tuổi, hãy hạ mắt xuống và làm trán rộng ra.

Vì sao đầu to lại dễ thương

Năm 1943, nhà nghiên cứu hành vi động vật người Áo Konrad Lorenz mô tả một nhóm đặc điểm ông gọi là "lược đồ em bé": đầu to so với thân, trán cao và tròn, mắt to nằm thấp trên mặt, má phúng phính, chân tay ngắn và mập. Ông cho rằng những nét này khơi lên ở người lớn cảm giác muốn che chở, chăm sóc. Nhiều nghiên cứu sau này dùng ảnh khuôn mặt được chỉnh sửa và thấy người xem thường đánh giá khuôn mặt có các nét em bé là đáng yêu hơn.

Điều thú vị là cảm giác này không chỉ áp dụng cho em bé người. Mèo con, chó con, gấu con cũng có đầu to, mắt to, chân ngắn, và ta thấy chúng đáng yêu. Năm 1985, hai nhà nghiên cứu người Anh Robert Hinde và Les Barden đo các con gấu bông được làm ra trong khoảng tám mươi năm và thấy theo thời gian, gấu bông có trán cao hơn và mõm ngắn hơn, tức là ngày càng "giống em bé" hơn. Người làm đồ chơi, có lẽ không cố ý, đã chọn dần theo những gì người mua thấy dễ thương.

Bảng tỉ lệ cho người thiết kế nhân vật

Số đầu	Cảm giác	Hay dùng cho
2 đến 3	Rất dễ thương, ngộ nghĩnh, hài hước	Linh vật, nhãn dán, tranh vui, nhân vật phụ nhỏ bé
4 đến 5	Trẻ trung, nhanh nhẹn, thân thiện	Nhân vật thiếu nhi, truyện tranh hài
6 đến 7	Bình thường, gần đời thật	Truyện đời sống, nhân vật tuổi học trò, người lớn bình thường
8	Cao ráo, cân đối, đẹp	Nhân vật chính trong truyện phiêu lưu
9 trở lên	Oai vệ, mạnh mẽ, có khi xa cách	Người hùng, vị thần, hình vẽ thời trang

Khi một nhóm nhân vật đứng cạnh nhau, tỉ lệ khác nhau giúp người xem nhận ra ngay ai là trẻ, ai là người lớn, ai là người khổng lồ. Nhưng cần giữ một phong cách chung: nếu cả nhóm vẽ theo kiểu đầu to bốn đầu, thì một người lớn trong nhóm có thể là năm đầu chứ không nhảy lên tám đầu, kẻo trông như lạc từ truyện khác sang.

Không chỉ là đầu: ba tỉ lệ khác cũng nói lên tính cách

Vai so với hông

Vai rộng hông hẹp cho cảm giác khoẻ, năng động. Vai hẹp hông rộng cho cảm giác vững, chậm rãi, hiền. Đây là cách nối tiếp ngôn ngữ hình khối tam giác ngược và tam giác xuôi.

Chân so với thân

Chân dài so với thân làm nhân vật trông nhanh, nhẹ, có khi kiêu. Chân ngắn làm nhân vật trông chắc, gần mặt đất, vụng về đáng yêu.

Mắt so với mặt

Mắt to chiếm nhiều chỗ trên mặt gợi trẻ trung, ngây thơ. Mắt nhỏ, xa nhau hay sát nhau đều tạo ra tính cách riêng. Đây cũng là một nét của lược đồ em bé mà Lorenz mô tả.

Thử làm: đo cả nhà bằng chiếc đầu

Chuẩn bị: một đoạn dây len, kéo đầu tròn, thước dây hoặc thước kẻ dài, giấy bút.

1. Nhờ một người đứng thẳng sát tường. Dùng dây len đo từ đỉnh đầu tới cằm của người đó, cắt dây đúng độ dài này. Đây là "một đầu".
2. Dùng đoạn dây đo dọc từ đỉnh đầu xuống gót chân, đếm xem được bao nhiêu lần. Phần lẻ thì ước chừng nửa hay một phần tư.
3. Làm như vậy với các thành viên khác trong nhà, nếu có thể cả em bé (nhẹ nhàng, khi em nằm yên).
4. Ghi kết quả vào bảng: tên, tuổi, số đầu.
5. So bảng của nhà mình với bảng ở trên. Ai gần với con số trong bảng, ai khác? Vì sao có thể khác?
6. Vẽ cùng một nhân vật ba lần: 3 đầu, 6 đầu, 8 đầu. Hỏi mọi người: bản nào trông nhỏ tuổi nhất, bản nào trông mạnh mẽ nhất?

Bảng đo này là để quan sát, không phải để so ai cao ai thấp. Mỗi cơ thể lớn theo nhịp riêng, và chính sự khác nhau đó là nguồn cảm hứng cho người vẽ.

Những lỗi hay gặp

• Đầu to nhưng mắt đặt cao: nhân vật trông như người lớn bị thu nhỏ chứ không như trẻ con. Hạ mắt xuống.
• Tay quá ngắn ở nhân vật cao: ở người lớn đứng thẳng buông tay, đầu ngón tay thường xuống tới khoảng giữa đùi. Tay ngắn hơn nhiều trông như búp bê.
• Đổi tỉ lệ giữa chừng: trang này nhân vật năm đầu, trang sau thành sáu đầu rưỡi. Hãy vẽ một bảng mẫu nhân vật có kẻ vạch chia đầu để giữ cho đúng.

Câu hỏi thường gặp

Người bình thường cao bao nhiêu đầu?

Người trưởng thành ngoài đời thường cao khoảng bảy đến bảy đầu rưỡi, nghĩa là chiều dài từ đỉnh đầu tới cằm nhân lên chừng ấy lần thì bằng chiều cao cả người. Trong tranh, người ta hay vẽ tám đầu để nhân vật trông cân đối và cao ráo hơn. Con số thật khác nhau ở từng người.

Vì sao nhân vật đầu to lại trông dễ thương?

Đầu to, trán cao, mắt to và chân tay ngắn là những nét của em bé. Nhà nghiên cứu Konrad Lorenz gọi nhóm nét này là lược đồ em bé và cho rằng chúng khơi lên mong muốn che chở ở người lớn. Người thiết kế nhân vật và đồ chơi dùng các nét này để tạo cảm giác đáng yêu.

Trẻ 10 tuổi cao khoảng bao nhiêu đầu?

Ở tuổi khoảng 10, nhiều bạn cao khoảng sáu đầu, nhưng con số này thay đổi theo từng người và theo giai đoạn lớn nhanh. Đây là số gần đúng dùng cho việc vẽ, không phải thước đo sức khoẻ. Nếu muốn biết chiều cao có bình thường không, hãy hỏi bác sĩ.

Vẽ nhân vật cao bao nhiêu đầu thì đẹp?

Không có con số đẹp duy nhất, chỉ có con số hợp với câu chuyện. Hai đến ba đầu hợp với nhân vật hài hước, đáng yêu; sáu đến bảy đầu hợp với truyện đời thường; tám đầu trở lên hợp với nhân vật phiêu lưu, oai vệ. Quan trọng là giữ cùng tỉ lệ trong suốt câu chuyện.