Lông mày, khoé miệng và mí mắt: bộ ba quyết định biểu cảm nhân vật

Muốn vẽ biểu cảm cho nhân vật, hãy để ý ba bộ phận trước tiên: lông mày, mí mắt và khoé miệng. Chỉ cần đổi hướng hai đầu lông mày và hai khoé miệng, một khuôn mặt tròn đơn giản có thể chuyển từ vui sang lo, từ giận sang ngạc nhiên. Bài này giải thích cơ mặt người thật chuyển động thế nào, và cách bắt chước điều đó bằng vài đường bút.

Khuôn mặt người là một bộ máy biểu cảm

Dưới da mặt có vài chục cơ nhỏ, nhiều cơ bám thẳng vào da chứ không nối hai xương như cơ tay cơ chân. Vì vậy khi chúng co lại, da mặt nhăn, căng, kéo theo lông mày, mí mắt, cánh mũi, môi. Mỗi tổ hợp co cơ tạo ra một nét mặt.

Vào thế kỷ 19, bác sĩ người Pháp Guillaume Duchenne dùng dòng điện nhẹ kích thích từng cơ trên mặt người tình nguyện rồi chụp ảnh lại, in thành sách năm 1862. Ông chỉ ra một điều mà người vẽ nhân vật nào cũng nên biết: nụ cười thật dùng cả cơ quanh mắt. Khi cười thật, má đẩy lên, đuôi mắt hơi nheo và có nếp nhăn nhỏ. Khi cười gượng, chỉ có miệng kéo sang hai bên, mắt gần như đứng yên. Ngày nay người ta vẫn gọi nụ cười thật là "nụ cười Duchenne".

Năm 1978, hai nhà tâm lý học Mỹ Paul Ekman và Wallace Friesen công bố một hệ thống mô tả từng cử động nhỏ của mặt, gọi là FACS. Các nhà nghiên cứu, và cả các xưởng làm phim hoạt hình, đã dùng hệ thống này để hiểu khuôn mặt chuyển động thế nào.

Sáu cảm xúc cơ bản và một cuộc tranh luận chưa ngã ngũ

Ekman cho rằng có một nhóm cảm xúc cơ bản mà người ở mọi nền văn hoá đều biểu lộ và nhận ra giống nhau: vui, buồn, giận, sợ, ngạc nhiên và ghê tởm. Ông từng đến Papua New Guinea những năm 1960 để thử nghiệm với một cộng đồng ít tiếp xúc với văn hoá phương Tây.

Tuy vậy, nhiều nhà khoa học hiện nay không đồng ý hoàn toàn. Họ chỉ ra rằng người ở các nơi khác nhau đọc nét mặt khác nhau nhiều hơn ta tưởng, và cùng một nét mặt có thể mang nhiều nghĩa tuỳ hoàn cảnh: nước mắt có thể là buồn, cũng có thể là vui quá. Cuộc tranh luận này vẫn đang tiếp diễn.

Với người vẽ nhân vật, bài học thực tế là: sáu cảm xúc trên là điểm khởi đầu rất tốt để luyện tay, nhưng nhân vật sống động thường mang cảm xúc pha trộn, và bối cảnh của cảnh truyện giúp người xem hiểu đúng nét mặt.

Bộ ba quyết định: lông mày, mí mắt, khoé miệng

Cảm xúc	Lông mày	Mắt và mí mắt	Miệng
Vui	Thả lỏng, hơi cong lên	Má đẩy lên, mắt hơi nheo, có nếp đuôi mắt	Khoé miệng kéo lên và sang hai bên
Buồn	Đầu trong (gần mũi) nhướng lên, đuôi rủ xuống	Mí trên hơi sụp, mắt nhìn xuống	Khoé miệng trễ xuống, môi dưới có thể bĩu ra
Giận	Đầu trong kéo xuống và chụm lại, thành chữ V	Mắt mở to và trừng, mí dưới căng	Môi mím chặt hoặc há ra thấy răng
Sợ	Nhướng lên và chụm lại cùng lúc	Mở rất to, lộ nhiều lòng trắng	Kéo ngang ra phía tai, căng
Ngạc nhiên	Nhướng cao, cong tròn	Mở to, tròng đen tròn	Há ra, hình chữ O
Ghê tởm	Hạ thấp	Nheo lại	Môi trên nhếch lên, mũi nhăn

Hãy để ý buồn và giận khác nhau gần như chỉ ở hướng đầu trong của lông mày: buồn thì đầu trong nhướng lên, giận thì đầu trong cụp xuống. Đây là lỗi hay gặp nhất của người mới vẽ: muốn vẽ buồn mà vẽ lông mày cụp, nhân vật trông như đang cáu.

Vẽ đơn giản mà vẫn đúng

Bắt đầu từ khuôn mặt "trung tính"

Vẽ một hình tròn, hai chấm mắt, một nét lông mày ngang trên mỗi mắt, một nét miệng ngang. Đây là mặt "không cảm xúc". Bây giờ chỉ xoay hai nét lông mày và uốn nét miệng, bạn sẽ thấy cảm xúc xuất hiện. Thử ghép ba kiểu lông mày (nhướng, ngang, cụp) với ba kiểu miệng (cười, ngang, trễ) là ra chín khuôn mặt khác nhau.

Phóng đại có chủ đích

Ở ngoài đời, nét mặt thay đổi rất tinh. Trong tranh, nhất là tranh nhỏ hay phim hoạt hình, người vẽ thường phóng đại: lông mày cong hơn, miệng mở rộng hơn, mắt to hơn. Phóng đại giúp người xem đọc cảm xúc ngay cả khi nhân vật chỉ bằng đốt ngón tay trên trang giấy.

Bất đối xứng làm mặt sống hơn

Mặt người thật hiếm khi đối xứng hoàn hảo khi biểu cảm. Một bên lông mày nhướng cao hơn bên kia gợi sự nghi ngờ. Một bên khoé miệng nhếch lên gợi nụ cười tinh quái. Thêm một chút lệch là nhân vật bớt "đơ".

Cả cơ thể cùng biểu cảm

Khuôn mặt vui mà vai rũ, tay buông thì người xem thấy mâu thuẫn. Hãy cho cơ thể cùng nói: vui thì ngực mở, tay vung; buồn thì vai chùng, đầu cúi; sợ thì người co lại, tay ôm lấy mình.

Cảm xúc pha trộn: nơi nhân vật trở nên thú vị

Ngoài đời, ta thường cảm thấy hai điều cùng lúc. Một bạn nhỏ nhận giải mà xấu hổ, vừa vui vừa ngượng: miệng cười nhưng mắt nhìn xuống, tay gãi đầu. Một người cố tỏ ra không sao: miệng cười nhưng đầu trong lông mày lại nhướng lên, dấu hiệu của nỗi buồn. Những khuôn mặt pha trộn này khó vẽ hơn nhưng làm người xem tin rằng nhân vật có đời sống bên trong.

Thử làm: phòng thí nghiệm khuôn mặt

Thí nghiệm gương

1. Đứng trước gương, làm lần lượt sáu nét mặt trong bảng trên.
2. Với mỗi nét mặt, để ý xem lông mày, mí mắt, má, khoé miệng của mình đi đâu. Ghi nhanh một dòng.
3. Thử cười gượng rồi cười thật (nghĩ về chuyện gì đó buồn cười). Nhìn đuôi mắt: có khác không?
4. Vẽ lại sáu nét mặt bằng khuôn mặt tròn đơn giản, chỉ dùng những thay đổi bạn vừa thấy.

Che nửa mặt

1. Vẽ sáu khuôn mặt cảm xúc trên sáu tấm thẻ.
2. Lấy một mẩu giấy che nửa dưới (chỉ thấy mắt và lông mày), đưa cho người trong nhà đoán.
3. Rồi che nửa trên (chỉ thấy miệng), đoán lại.
4. Ghi lại cảm xúc nào dễ đoán từ mắt, cảm xúc nào cần thấy miệng.

Nhiều người sẽ thấy nỗi buồn và nỗi sợ thường lộ ra ở vùng mắt, còn niềm vui dễ đoán ngay từ miệng. Kết quả có thể khác ở từng gia đình; đó chính là phần thú vị khi tự làm thí nghiệm.

Câu hỏi thường gặp

Làm sao vẽ khuôn mặt buồn mà không bị nhìn như đang giận?

Hãy để đầu trong của lông mày, phần gần mũi, nhướng lên còn đuôi lông mày rủ xuống. Khuôn mặt giận thì ngược lại, đầu trong kéo xuống thành hình chữ V. Thêm khoé miệng trễ và mắt nhìn xuống để nỗi buồn rõ hơn.

Nụ cười Duchenne là gì?

Nụ cười Duchenne là nụ cười thật, khi cả cơ quanh mắt cùng hoạt động: má đẩy lên, đuôi mắt nheo lại. Tên gọi lấy theo bác sĩ Pháp Guillaume Duchenne, người nghiên cứu cơ mặt vào thế kỷ 19. Nụ cười gượng thường chỉ có miệng chuyển động.

Con người có bao nhiêu cảm xúc cơ bản?

Paul Ekman đề xuất sáu cảm xúc cơ bản: vui, buồn, giận, sợ, ngạc nhiên và ghê tởm. Một số nhà khoa học khác cho rằng con số này quá ít hoặc cho rằng cảm xúc được hình thành theo văn hoá và hoàn cảnh nhiều hơn. Đây vẫn là chủ đề đang được tranh luận.

Vì sao nhân vật hoạt hình thường có biểu cảm phóng đại?

Vì nhân vật thường xuất hiện nhỏ trên màn hình hoặc trang giấy, và cảm xúc phải được đọc trong một khoảnh khắc ngắn. Phóng đại lông mày, mắt, miệng giúp người xem hiểu ngay. Mức phóng đại tuỳ phong cách: tranh hài phóng đại nhiều, tranh trầm lắng phóng đại ít.

Trẻ em học vẽ biểu cảm có lợi gì?

Khi tập vẽ biểu cảm, trẻ phải quan sát kỹ khuôn mặt mình và người khác, nhờ đó dễ gọi tên cảm xúc hơn. Việc đoán cảm xúc trên tranh của bạn cũng là dịp nói chuyện về cảm xúc trong gia đình hay lớp học. Đây là hoạt động vẽ đơn giản, không cần vẽ đẹp mới làm được.