Trang phục nhân vật kể gì: nghề, quê, thời đại và tính cách qua quần áo

Trang phục là cách nhanh nhất để nhân vật "tự giới thiệu" mà không cần nói câu nào. Chỉ nhìn quần áo, người xem có thể đoán nhân vật làm nghề gì, sống ở đâu, thuộc thời nào, đang giàu hay nghèo, cẩn thận hay luộm thuộm. Người thiết kế nhân vật chọn từng món đồ như chọn từng câu trong một câu chuyện, để mỗi món đều có lý do.

Nghề thiết kế phục trang làm gì

Ở sân khấu, phim truyện và phim hoạt hình, có một người chuyên lo quần áo cho nhân vật, gọi là nhà thiết kế phục trang. Họ không chỉ chọn đồ đẹp. Họ đọc kịch bản, hỏi đạo diễn nhân vật này là ai, đã trải qua chuyện gì, rồi tìm tư liệu về thời đại và nơi chốn. Một bộ phim lấy bối cảnh làng quê Bắc Bộ đầu thế kỷ 20 cần biết người nông dân khi ấy mặc áo gì, nhuộm bằng gì, đi chân đất hay đi guốc.

Nguyên tắc chung của nghề: trang phục phải phục vụ câu chuyện trước, đẹp sau. Một chiếc áo rất đẹp nhưng sai thời đại hay sai tính cách sẽ làm người xem "khựng lại", không tin vào nhân vật nữa.

Bốn điều trang phục kể được

1. Nghề nghiệp và việc đang làm

Nhiều nghề có đồ riêng vì lý do thật, không phải để trang trí. Áo blouse trắng của bác sĩ dễ thấy vết bẩn để giữ sạch. Áo phản quang màu cam hay vàng chanh của công nhân làm đường giúp người lái xe nhìn thấy từ xa. Ủng cao su của người làm ruộng, tạp dề của đầu bếp, mũ bảo hộ của thợ xây đều có công dụng. Khi bạn cho nhân vật một món đồ nghề nghiệp, hãy hỏi: món này dùng để làm gì? Câu trả lời sẽ gợi thêm chi tiết.

2. Quê quán và văn hoá

Việt Nam có 54 dân tộc và nhiều vùng khí hậu, nên trang phục truyền thống rất đa dạng. Áo bà ba và khăn rằn gợi miền Tây Nam Bộ sông nước. Áo tứ thân, nón quai thao gợi vùng Kinh Bắc với làn điệu quan họ. Phụ nữ Thái ở Tây Bắc có chiếc khăn piêu thêu hoa văn đội trên đầu. Mỗi chi tiết là một tín hiệu mạnh về nơi chốn.

Một lưu ý quan trọng: khi vẽ trang phục của một vùng hay một dân tộc, hãy tìm hiểu kỹ và vẽ với sự tôn trọng. Đừng biến đồ truyền thống thành trang phục "cho vui" hoặc gán nó cho nhân vật ngốc nghếch, xấu xa. Tốt nhất là xem ảnh thật ở bảo tàng, ví dụ Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam ở Hà Nội có nhiều bộ trang phục thật của các dân tộc.

3. Thời đại

Kiểu dáng, chất liệu, màu nhuộm thay đổi theo thời gian. Áo dài ngày nay khác áo dài của một trăm năm trước về độ ôm, cổ áo, tay áo. Một nhân vật sống ở thế kỷ 19 không thể mặc quần bò, đeo đồng hồ điện tử. Khi viết truyện lịch sử hay truyện cổ tích, chỉ một món đồ sai thời đã đủ làm người xem phì cười.

4. Tính cách và hoàn cảnh

Đây là phần tinh tế nhất. Hai học sinh cùng mặc đồng phục vẫn có thể rất khác nhau:

• Áo cài kín cúc, phẳng phiu, bảng tên ngay ngắn: người cẩn thận, có thể hơi nghiêm.
• Áo bỏ ngoài quần, tay áo xắn, đầu gối quần dính đất: người hiếu động, hay chạy nhảy ngoài sân.
• Áo rộng hơn cỡ người: có thể là đồ của anh chị để lại, gợi gia đình tiết kiệm.
• Một chiếc vòng tay tự đan: có ai đó quan trọng tặng, hoặc nhân vật khéo tay.

Những chi tiết nhỏ kể chuyện lớn

Người thiết kế giỏi hay dùng dấu vết sử dụng: vết sờn, vết vá, vết bạc màu. Đầu gối quần sờn kể rằng nhân vật hay quỳ, có thể làm vườn. Cổ tay áo bạc màu kể rằng người đó mặc chiếc áo này rất nhiều năm. Một mảnh vá màu khác hẳn kể rằng có ai đó đã vá vội. Mỗi dấu vết là một câu chuyện nhỏ chưa kể ra, khiến người xem tò mò.

Thêm vào đó là đồ mang theo: chiếc túi đeo chéo đầy giấy, cặp kính buộc dây, chùm chìa khoá kêu leng keng, chiếc ô cũ. Đồ mang theo vừa nói về nghề vừa nói về thói quen.

Trang phục thay đổi khi nhân vật thay đổi

Trong nhiều câu chuyện, nhân vật lớn lên, đổi đời hay đổi tính. Trang phục là cách cho người xem thấy sự thay đổi đó. Một cô bé rụt rè lúc đầu truyện mặc màu xám, rộng thùng thình; tới cuối truyện, khi đã dám nói lên suy nghĩ, cô mặc vừa người hơn, có thêm một màu tươi. Không ai phải giải thích, người xem tự cảm thấy.

Sân khấu truyền thống Việt Nam dùng nguyên tắc này rất rõ. Trong nghệ thuật tuồng, phục trang và lối vẽ mặt giúp khán giả nhận ra ngay thân phận nhân vật: quan văn, võ tướng, vua, người thường. Màu mặt cũng mang ý nghĩa, như mặt đỏ thường dành cho người trung dũng. Khán giả quen xem chỉ cần nhìn nhân vật bước ra là biết họ thuộc phe nào.

Bảng câu hỏi khi chọn trang phục cho nhân vật

Câu hỏi	Ví dụ trả lời	Thành chi tiết gì
Nhân vật làm gì mỗi ngày?	Bán hàng ở chợ cá	Ủng cao su, tạp dề nilon, tay áo xắn cao
Sống ở đâu, khí hậu thế nào?	Vùng núi lạnh	Áo nhiều lớp, khăn quàng, mũ len
Thời nào?	Hà Nội những năm 1930	Áo dài kiểu thời đó, guốc mộc, nón
Giàu hay nghèo, tiết kiệm hay phô trương?	Tiết kiệm	Đồ cũ còn tốt, vá khéo, ít màu
Tính cách nổi bật?	Hay quên	Áo cài lệch một cúc, túi áo thòi giấy nhắc việc
Điều gì quan trọng với nhân vật?	Nhớ bà đã mất	Chiếc khăn của bà, luôn mang theo

Thử làm: thám tử trang phục

Phần 1: đọc trang phục người thật

Mở một cuốn album ảnh gia đình cũ (xin phép bố mẹ trước). Chọn ba bức ảnh có người mặc quần áo khác nhau. Với mỗi ảnh, đoán: ảnh chụp năm nào, ở đâu, người trong ảnh đang làm gì hôm đó. Rồi hỏi ông bà, bố mẹ xem bạn đoán đúng bao nhiêu. Thường bạn sẽ được nghe thêm những câu chuyện mà chính chiếc áo gợi ra.

Phần 2: thiết kế trang phục có ba manh mối

1. Nghĩ ra một nhân vật bằng một câu: "một bác thợ sửa xe đạp ở đầu ngõ, rất mê chim cảnh".
2. Viết ra ba manh mối mà trang phục phải kể: nghề, sở thích, tính cách.
3. Vẽ nhân vật, gắn mỗi manh mối vào một chi tiết: tay áo dính dầu, túi áo có hộp thức ăn cho chim, mũ đội lệch.
4. Đưa tranh cho bạn bè xem mà không nói câu mô tả. Bạn bè tìm ra được mấy manh mối?
5. Manh mối nào không ai thấy thì làm nó to hơn, rõ hơn, hoặc đặt ở chỗ dễ nhìn hơn.

Những lỗi hay gặp

• Nhồi quá nhiều chi tiết: mười món phụ kiện làm người xem không biết nhìn vào đâu. Chọn ba đến năm chi tiết thật sự kể chuyện.
• Đồ quá mới, quá sạch: nhân vật làm việc nặng mà áo trắng tinh là thiếu tin. Thêm dấu vết sử dụng.
• Dựa vào định kiến: cho mọi người vùng nào đó cùng một kiểu đồ, hoặc gắn đồ truyền thống với tính cách xấu, là thiếu tôn trọng và cũng thiếu sáng tạo.
• Quên hình bóng: trang phục đẹp nhưng không đổi đường viền nhân vật thì khi đứng xa vẫn khó nhận ra. Một chiếc nón, chiếc khăn dài hay chiếc ba lô có thể giải quyết chuyện đó.

Câu hỏi thường gặp

Nhà thiết kế phục trang làm công việc gì?

Nhà thiết kế phục trang lo quần áo, phụ kiện cho nhân vật trong kịch, phim truyện, phim hoạt hình. Họ đọc kịch bản, tìm tư liệu về thời đại và vùng miền, rồi chọn hoặc may trang phục sao cho kể đúng câu chuyện. Họ làm việc chặt chẽ với đạo diễn, họa sĩ và diễn viên.

Làm sao để trang phục thể hiện tính cách nhân vật?

Hãy nghĩ tới cách nhân vật mặc chứ không chỉ mặc gì: cài cúc kín hay để hở, quần áo phẳng hay nhăn, vừa người hay rộng thùng thình. Thêm dấu vết sử dụng và một món đồ mang theo có ý nghĩa riêng. Những chi tiết nhỏ này kể tính cách rõ hơn màu sắc.

Vẽ trang phục dân tộc cho nhân vật cần lưu ý gì?

Hãy tìm ảnh thật và tư liệu đáng tin, như hiện vật ở bảo tàng dân tộc học, để vẽ đúng kiểu dáng và hoa văn. Vẽ với sự tôn trọng, không biến trang phục truyền thống thành đồ hoá trang lố bịch hay gán cho nhân vật xấu. Nếu có thể, hỏi người thuộc dân tộc đó.

Áo bà ba là trang phục của vùng nào?

Áo bà ba thường gắn với vùng Nam Bộ, đặc biệt là miền Tây sông nước, thường đi cùng chiếc khăn rằn. Áo có thân ngắn, xẻ hai bên, dễ cử động khi làm đồng, chèo xuồng. Ngày nay áo bà ba vẫn được mặc trong đời thường và trong các dịp văn nghệ.

Vì sao áo của công nhân làm đường thường màu cam?

Màu cam và vàng chanh rất dễ thấy trên nền đường xám và cây xanh, kể cả lúc trời âm u. Áo còn có dải phản quang sáng lên khi gặp đèn xe vào ban đêm. Đây là màu chọn vì an toàn, giúp người lái xe nhận ra người đang làm việc từ xa.