Học thiết kế nhân vật từ tranh Đông Hồ: chuột, cóc, lợn và em bé ôm gà

Tranh Đông Hồ là một "trường dạy thiết kế nhân vật" có từ nhiều trăm năm trước: các nghệ nhân chỉ dùng vài màu, nét viền đậm, hình khối tròn trịa, và cho con vật hành động như người để kể chuyện, chọc cười, gửi lời chúc. Nhìn kỹ những chú chuột rước dâu, ông thầy cóc hay em bé ôm gà, ta học được những nguyên tắc mà người vẽ nhân vật hôm nay vẫn dùng: đơn giản hoá, phóng đại có chủ đích và để mỗi chi tiết mang một ý nghĩa.

Tranh Đông Hồ ra đời thế nào

Làng Đông Hồ nằm bên bờ sông Đuống, thuộc tỉnh Bắc Ninh. Từ lâu, cứ gần Tết, cả làng làm tranh để bán cho người khắp vùng mang về treo, vì vậy tranh Đông Hồ còn được gọi là tranh Tết. Nghề này đã có từ nhiều thế kỷ, dù năm bắt đầu chính xác thì chưa có tài liệu nào khẳng định chắc chắn.

Tranh được làm bằng cách in khắc gỗ. Nghệ nhân khắc hình lên những tấm ván gỗ, mỗi màu một tấm. Tờ giấy lần lượt được in từng màu, và tấm in nét đen (nét viền) thường được in sau cùng để đè lên các mảng màu, làm hình sắc gọn.

Giấy điệp và màu từ thiên nhiên

Giấy in là giấy dó, làm từ vỏ cây dó. Mặt giấy được quét một lớp hồ trộn bột vỏ sò điệp nghiền mịn, gọi là giấy điệp, nên khi nghiêng tranh dưới ánh sáng ta thấy lấp lánh nhẹ. Màu cũng lấy từ thiên nhiên:

Màu	Nguồn truyền thống
Đỏ	Sỏi son, đá son nghiền
Vàng	Hoa hoè
Đen	Than lá tre
Xanh	Gỉ đồng, lá chàm
Trắng ánh	Bột vỏ sò điệp

Chỉ với bốn năm màu như vậy mà tranh vẫn rực rỡ, vui mắt. Đây là bài học đầu tiên cho người thiết kế nhân vật: giới hạn màu không làm tranh nghèo đi, nó buộc ta chọn màu kỹ hơn.

Gặp gỡ vài nhân vật nổi tiếng

Đám cưới chuột

Một đoàn chuột rước dâu, chú rể cưỡi ngựa, cô dâu ngồi kiệu, có kèn có trống. Nhưng đi đầu là những chú chuột phải dâng chim, dâng cá cho một con mèo to. Không cần lời giải thích, người xem hiểu ngay: kẻ yếu muốn yên ổn làm việc vui cũng phải "lo lót" kẻ mạnh. Bức tranh vừa vui nhộn vừa châm biếm.

Thầy đồ Cóc

Một ông cóc ngồi trên cao, tay cầm roi, dạy đám học trò là nhái, ếch. Con cóc vốn là con vật bé nhỏ, xù xì, nay được đặt vào vai ông thầy nghiêm nghị. Sự lệch vai ấy làm ta bật cười.

Lợn đàn và lợn độc

Con lợn trong tranh Đông Hồ béo tròn, nằm hay đứng chắc chắn. Nhiều con lợn được vẽ thêm vòng xoáy âm dương trên mình. Tranh lợn mẹ với đàn con quây quần gửi lời chúc gia đình sung túc, đông con cháu.

Em bé ôm gà, em bé ôm vịt

Cặp tranh Vinh hoa và Phú quý vẽ em bé bụ bẫm, má phính, tóc để chỏm, một bé ôm gà, một bé ôm vịt. Các em được vẽ theo đúng những nét làm ta thấy đáng yêu: đầu to, mặt tròn, tay chân ngắn mập. Tranh mang lời chúc con cái khoẻ mạnh, gia đình hưng thịnh.

Năm bài học thiết kế nhân vật từ tranh Đông Hồ

1. Đơn giản hoá đến mức "đọc" được ngay

Không có bóng đổ, không có chi tiết lông từng sợi. Mỗi nhân vật là vài mảng màu phẳng với đường viền đen rõ. Người xem từ xa vẫn nhận ra con gì, đang làm gì. Đây cũng là lý do hình in khắc gỗ phải gọn: ván khắc không cho phép nét quá li ti.

2. Hình khối tròn cho cảm giác no đủ, hiền hoà

Lợn, gà, em bé, ngay cả con mèo cũng được vẽ bằng những đường cong căng tròn. Tranh Tết mang lời chúc, nên hình tròn đầy đặn hợp với tinh thần sung túc, ấm áp.

3. Cho con vật đóng vai người

Cách này gọi là nhân hoá: chuột rước dâu, cóc dạy học. Nhân hoá cho phép người làm tranh nói những chuyện nhạy cảm của làng xã một cách nhẹ nhàng, hài hước. Người vẽ nhân vật ngày nay dùng nhân hoá rất nhiều; tranh Đông Hồ cho thấy nhân vật con vật hay nhất khi nó vẫn giữ nét của con vật đó (chuột thì bé, lanh lẹ; cóc thì xù xì, ngồi chễm chệ).

4. Mỗi chi tiết là một biểu tượng

Con gà, con vịt, vòng xoáy trên mình lợn, đàn lợn con đều mang ý nghĩa chúc tụng. Khi thiết kế nhân vật, hãy hỏi: chi tiết này nói gì? Nếu không nói gì, có thể bỏ.

5. Bố cục để nhân vật thở

Nền giấy điệp thường để trống, không vẽ cảnh nền rậm rạp. Nhân vật nổi bật trên khoảng nền sáng. Đây là cách làm nhân vật rõ ràng mà không cần màu bổ túc hay hiệu ứng gì.

So nhân vật Đông Hồ với nhân vật hiện đại

Nguyên tắc	Trong tranh Đông Hồ	Trong thiết kế nhân vật hôm nay
Ít màu	Bốn năm màu từ thiên nhiên	Bảng màu giới hạn cho mỗi nhân vật để dễ nhận và dễ in
Nét viền rõ	Ván nét đen in sau cùng	Đường viền giúp nhân vật tách khỏi nền, đọc được khi thu nhỏ
Hình khối tròn	Lợn, em bé, gà béo tròn	Hình tròn cho nhân vật thân thiện
Nhân hoá	Chuột, cóc làm việc của người	Con vật biết nói, mặc quần áo, có nghề nghiệp
Ý nghĩa biểu tượng	Mỗi con vật là một lời chúc	Món đồ, màu sắc của nhân vật kể câu chuyện riêng

Thử làm: in nhân vật bằng khay xốp

Không cần dao khắc, bạn vẫn làm được bản in theo tinh thần tranh khắc gỗ.

Chuẩn bị: khay xốp đựng thực phẩm đã rửa sạch, lau khô (cắt bỏ phần mép cong; nhờ người lớn cắt nếu cần), bút chì cùn, màu nước hoặc màu bột pha đặc, con lăn nhỏ hoặc cọ to, giấy trắng hoặc giấy màu nhạt.

1. Nghĩ một nhân vật con vật đóng vai người, theo kiểu Đông Hồ: con mèo bán hàng, con trâu đọc sách, con gà đánh trống.
2. Phác thảo trên giấy trước, giữ hình thật đơn giản, tròn trịa, không chi tiết li ti.
3. Dùng bút chì ấn mạnh vẽ lại lên mặt xốp. Chỗ bị ấn lõm sẽ thành nét trắng khi in. Nhớ rằng hình in ra sẽ bị lật ngược trái phải.
4. Lăn hoặc quét một lớp màu mỏng, đều lên mặt xốp.
5. Úp tờ giấy lên, dùng lòng bàn tay xoa đều, rồi nhẹ nhàng bóc ra.
6. In vài bản với các màu giấy khác nhau. Bản nào nhân vật rõ nhất? Vì sao?

Khi khô, có thể tô thêm một hai mảng màu bằng bút màu, giống cách tranh Đông Hồ chồng màu lên nhau. Cả nhà có thể cùng in một "bộ tranh Tết" cho riêng mình.

Câu hỏi thường gặp

Tranh Đông Hồ có ở đâu?

Tranh Đông Hồ được làm ở làng Đông Hồ bên bờ sông Đuống, tỉnh Bắc Ninh. Ngày nay có thể xem tranh ở chính làng nghề, ở các bảo tàng và trong một số triển lãm mĩ thuật dân gian. Tranh thường được bày bán nhiều vào dịp Tết.

Màu của tranh Đông Hồ làm từ gì?

Màu tranh Đông Hồ lấy từ nguyên liệu thiên nhiên: đỏ từ sỏi son, vàng từ hoa hoè, đen từ than lá tre, xanh từ gỉ đồng hoặc lá chàm, và ánh trắng lấp lánh từ bột vỏ sò điệp trên mặt giấy. Mỗi màu được in bằng một tấm ván khắc riêng.

Tranh Đám cưới chuột có ý nghĩa gì?

Tranh vẽ đoàn chuột rước dâu nhưng phải dâng lễ vật cho một con mèo to. Đây là lời châm biếm nhẹ nhàng về chuyện kẻ yếu phải lo lót kẻ mạnh. Bức tranh vui mắt nhưng chứa một lời nhắc về lẽ công bằng trong đời sống.

Vì sao tranh Đông Hồ hay vẽ con vật làm việc như người?

Cách vẽ này gọi là nhân hoá. Nó giúp nghệ nhân kể chuyện đời thường, chúc tụng hay châm biếm một cách hài hước, không chỉ thẳng vào ai. Con vật vẫn giữ nét riêng của loài nên người xem vừa thấy quen vừa thấy buồn cười.

Trẻ em có thể học gì từ tranh Đông Hồ?

Trẻ có thể học cách vẽ đơn giản mà rõ ràng, chọn ít màu, dùng hình tròn để tạo cảm giác ấm áp và gắn ý nghĩa vào từng chi tiết. Đọc tranh cùng người lớn còn là dịp nghe kể về phong tục Tết và đời sống làng quê xưa.