Dựng nhân vật từ hình tròn, hình vuông, tam giác: thử bằng giấy cắt

Người thiết kế nhân vật thường bắt đầu từ ba hình khối đơn giản: hình tròn gợi sự mềm mại, thân thiện; hình vuông gợi sự vững chãi, đáng tin; hình tam giác gợi sự nhanh nhẹn, sắc sảo hoặc nguy hiểm. Ghép các hình này với kích thước khác nhau là đã có bộ khung tính cách trước khi vẽ một nét mắt mũi nào. Bài này giải thích vì sao hình dạng "biết nói", và chỉ cách dựng nhân vật bằng giấy cắt ngay ở nhà.

Hình dạng có "tính cách" thật không

Thí nghiệm hai cái tên lạ

Năm 1929, nhà tâm lý học người Đức Wolfgang Köhler cho người tham gia xem hai hình: một hình tròn trịa như đám mây và một hình nhọn hoắt như mảnh kính vỡ. Ông hỏi: hình nào tên là "baluba", hình nào tên là "takete"? Phần lớn mọi người gọi hình tròn là baluba và hình nhọn là takete. Ở lần in sau của cuốn sách, ông đổi "baluba" thành "maluma", và cặp maluma – takete trở nên nổi tiếng.

Khoảng năm 2001, hai nhà thần kinh học Vilayanur Ramachandran và Edward Hubbard làm lại với hai từ "bouba" và "kiki", và báo cáo rằng hơn chín phần mười người được hỏi chọn giống nhau: bouba là hình tròn, kiki là hình nhọn. Các nghiên cứu sau đó ở nhiều ngôn ngữ cũng thấy xu hướng này, dù mức độ không giống nhau ở mọi nơi. Ý chính: não người có xu hướng gắn âm thanh mềm với hình mềm, âm thanh sắc với hình sắc, và gắn cả cảm giác vào hình dạng.

Từ cơ thể và đồ vật quen thuộc

Một cách giải thích dễ hiểu khác: em bé, con mèo cuộn tròn, chiếc gối, quả bưởi đều tròn và không làm ta đau. Gai, răng nanh, mũi dao đều nhọn. Tảng đá, bức tường, cái tủ thì vuông và nặng, khó xô đổ. Ta mang những trải nghiệm này vào cách nhìn nhân vật.

Ba hình khối và những gì chúng gợi ra

Hình	Cảm giác hay gợi	Nhân vật thường gặp	Ví dụ đời thật
Tròn	Hiền, vui, dễ gần, đôi khi vụng về	Bạn đồng hành, em nhỏ, người hài hước	Chú Tễu trong múa rối nước: mặt tròn, bụng tròn, cười tươi
Vuông, chữ nhật	Vững, chắc, đáng tin, đôi khi cứng nhắc	Người bảo vệ, người lớn nghiêm, người khoẻ	Tượng hộ pháp to vuông vức ở cổng nhiều ngôi chùa
Tam giác	Nhanh, sắc, tham vọng, có thể nguy hiểm	Người lanh lợi, kẻ tinh quái, phản diện	Biển báo nguy hiểm hình tam giác trên đường

Chú Tễu là ví dụ hay vì đây là nhân vật dân gian đã sống qua nhiều trăm năm trên các thuỷ đình. Con rối có thân hình tròn, bụng phệ, khuôn mặt đầy đặn và nụ cười rộng. Không cần nghe lời nào, khán giả đã đoán đây là người vui tính, hay pha trò, và đúng thế: Tễu thường ra mở màn, giới thiệu và bình luận hóm hỉnh.

Biển báo giao thông cho thấy con người dùng hình dạng để truyền thông điệp có chủ đích. Ở Việt Nam, biển cảnh báo nguy hiểm thường là tam giác viền đỏ, biển cấm thường là hình tròn. Người lái xe nhận ra loại biển từ xa nhờ hình dạng, trước khi đọc được chi tiết bên trong.

Bí quyết nằm ở chỗ pha trộn và tương phản kích thước

Một hình chính, vài hình phụ

Nhân vật chỉ dùng đúng một hình thì dễ nhàm. Cách thường làm là chọn một hình chính cho phần lớn cơ thể (thường là thân và đầu) quyết định ấn tượng đầu tiên, rồi thêm hình phụ ở chi tiết để tạo chiều sâu. Ví dụ:

• Thân vuông to, đầu tròn nhỏ, mắt tròn: người to khoẻ nhưng hiền, kiểu "người khổng lồ tốt bụng".
• Thân tròn, nhưng lông mày và mũi nhọn tam giác: người trông dễ thương nhưng tinh quái.
• Thân tam giác ngược (vai rộng, eo hẹp), hàm vuông: người hùng mạnh mẽ, hành động.
• Thân tam giác xuôi (đầu nhỏ, đáy rộng) như chiếc chuông: người chắc chân, chậm rãi, có khi là bà cụ hiền hậu.

Lớn – vừa – nhỏ

Các họa sĩ hoạt hình có một mẹo: tránh để các phần cơ thể to bằng nhau. Hãy có một phần thật lớn, một phần vừa, một phần nhỏ. Đầu to – thân vừa – chân nhỏ cho cảm giác khác hẳn đầu nhỏ – thân to – chân vừa. Khi mọi phần bằng nhau, nhân vật trông đều đều như hình nộm.

Đường thẳng và đường cong

Ngay trong một hình, bạn có thể đặt một cạnh thẳng đối diện một cạnh cong. Lưng thẳng – bụng cong cho cảm giác vừa vững vừa mềm. Nhiều người vẽ coi cặp "thẳng đối cong" này là cách làm dáng nhân vật có sức sống.

Hình khối trong đồ vật và nơi chốn quanh nhân vật

Ngôn ngữ hình khối không dừng ở nhân vật. Ngôi nhà của một bà tiên tốt bụng thường có mái cong, cửa tròn. Lâu đài của kẻ độc ác thường có tháp nhọn, cửa sổ hẹp. Đồ vật nhân vật mang theo cũng nói thay họ: một chiếc túi tròn phồng, một cây gậy thẳng, một chiếc mũ nhọn.

Khi nhân vật và nơi ở cùng một ngôn ngữ hình khối, người xem cảm thấy mọi thứ "khớp". Khi bạn cố tình cho chúng lệch nhau, ví dụ một nhân vật tròn trịa lạc vào thành phố toàn góc nhọn, người xem cảm thấy ngay nhân vật đang ở sai chỗ, và câu chuyện bắt đầu.

Thử làm: dựng nhân vật bằng giấy cắt

Chuẩn bị: giấy màu hoặc bìa lịch cũ, kéo đầu tròn dành cho học sinh, keo dán giấy, một tờ giấy A4 làm nền, bút dạ đen.

1. Cắt khoảng 15 hình: 5 hình tròn, 5 hình vuông hoặc chữ nhật, 5 hình tam giác, mỗi loại có cỡ to, vừa, nhỏ khác nhau.
2. Chưa dán vội. Xếp thử ba nhân vật trên bàn: một nhân vật chỉ dùng hình tròn, một chỉ dùng hình vuông, một chỉ dùng tam giác.
3. Đặt tên và viết một câu tả tính cách cho mỗi nhân vật, chỉ dựa vào cảm giác hình khối.
4. Bây giờ dựng nhân vật thứ tư theo một yêu cầu "khó": nhân vật trông to lớn đáng sợ nhưng thật ra rất hiền. Bạn sẽ chọn hình chính là gì, hình phụ là gì?
5. Dán lên nền, dùng bút dạ thêm mắt, miệng thật đơn giản.
6. Đưa nhân vật cho một người khác xem, nhờ họ đoán tính cách trước khi bạn kể. Họ đoán trúng tới đâu?

Nếu ở lớp, mỗi nhóm có thể nhận một "đề bài tính cách" bí mật trong phong bì, như "nhút nhát nhưng thông minh" hay "ồn ào nhưng tốt bụng", rồi dựng nhân vật và để các nhóm khác đoán. Không cần chấm điểm; phần thú vị nhất là nghe vì sao người khác đoán như vậy.

Những hiểu lầm hay gặp

• "Tam giác là phản diện": không hẳn. Tam giác chỉ gợi nhanh, sắc, căng. Một vận động viên, một nhà phát minh lanh lợi cũng hợp với hình tam giác.
• "Nhân vật tròn thì yếu": hình tròn gợi mềm, nhưng một nhân vật tròn trịa mà dũng cảm lại rất đáng nhớ chính vì sự bất ngờ.
• "Phải vẽ đúng ba hình hình học": hình khối chỉ là bộ khung khi phác thảo. Bản cuối có thể đầy chi tiết, miễn là khi nheo mắt nhìn, hình khối chính vẫn hiện ra.

Câu hỏi thường gặp

Ngôn ngữ hình khối trong thiết kế nhân vật là gì?

Ngôn ngữ hình khối là cách dùng các hình cơ bản như tròn, vuông, tam giác để gợi tính cách nhân vật. Hình tròn thường gợi thân thiện, hình vuông gợi vững chắc, tam giác gợi nhanh nhẹn hoặc nguy hiểm. Người thiết kế phối các hình này để người xem cảm nhận tính cách ngay từ cái nhìn đầu.

Hiệu ứng bouba kiki là gì?

Đây là hiện tượng phần lớn mọi người gọi một hình tròn mềm là "bouba" và một hình nhọn là "kiki", dù cả hai từ đều vô nghĩa. Nó cho thấy não người có xu hướng nối âm thanh với hình dạng. Thí nghiệm gốc do Wolfgang Köhler mô tả năm 1929 với cặp từ takete và baluba, sau đổi thành maluma.

Vì sao nhân vật hiền thường được vẽ tròn trịa?

Những thứ tròn quanh ta như em bé, gối, con vật cuộn tròn thường mềm và không gây đau, nên ta gắn hình tròn với sự an toàn, dễ gần. Người vẽ tận dụng liên tưởng này để người xem thấy nhân vật đáng mến ngay lập tức.

Trẻ mấy tuổi có thể học thiết kế nhân vật bằng hình khối?

Trẻ khoảng 7–8 tuổi đã có thể xếp và dán hình khối giấy để tạo nhân vật, còn trẻ 10–15 tuổi có thể bắt đầu phác thảo bằng bút chì và tự đặt ra quy tắc hình khối cho cả một nhóm nhân vật. Điều quan trọng là để trẻ giải thích lựa chọn của mình, không cần vẽ đẹp ngay.