Màu nóng, màu lạnh và cảm xúc nhân vật: chọn bảng màu cho từng tính cách

Màu nóng (đỏ, cam, vàng) thường gợi cảm giác ấm, gần, sôi nổi; màu lạnh (lam, lục lam, tím lam) thường gợi cảm giác mát, xa, yên tĩnh. Người thiết kế nhân vật dựa vào những liên tưởng này để chọn bảng màu khớp với tính cách và với tâm trạng của từng cảnh. Nhưng liên tưởng màu không phải luật sắt: nó thay đổi theo văn hoá, theo hoàn cảnh, và một phần vẫn còn được các nhà khoa học tranh luận.

Màu nóng, màu lạnh chia thế nào

Nếu cắt đôi bánh xe màu bằng một đường đi qua vàng lục và đỏ tím, một nửa là các màu nóng: đỏ, đỏ cam, cam, vàng cam, vàng. Nửa kia là màu lạnh: lục, lam lục, lam, lam tím, tím. Hai màu nằm ngay đường cắt (vàng lục và đỏ tím) được coi là trung gian, nóng hay lạnh tuỳ màu đứng cạnh.

Điều thú vị là trong mỗi màu lại có bản nóng và bản lạnh. Đỏ ngả cam (như màu gạch) ấm hơn đỏ ngả hồng tím (như màu hoa giấy sẫm). Xám pha chút vàng là "xám ấm", xám pha chút lam là "xám lạnh". Người vẽ nhân vật dùng điều này rất nhiều: hai nhân vật cùng mặc áo đỏ vẫn có thể mang hai "nhiệt độ" khác nhau.

Vì sao màu lại gợi cảm xúc

Từ trải nghiệm hằng ngày

Cách giải thích dễ hiểu nhất là ta học liên tưởng từ đời sống. Lửa, than hồng, mặt trời buổi trưa có màu nóng và đúng là nóng. Nước, băng, bóng râm, bầu trời sáng sớm có màu lạnh và thường mát. Lâu dần não gắn màu với cảm giác.

Từ cách mắt nhìn khoảng cách

Khi nhìn dãy núi xa, bạn sẽ thấy núi càng xa càng ngả lam và nhạt đi. Đó là do lớp không khí dày giữa mắt và núi tán xạ ánh sáng xanh lam. Họa sĩ gọi đây là phối cảnh không khí, và họ dùng nó ngược lại: tô vật ở xa bằng màu lạnh, nhạt; tô vật ở gần bằng màu ấm, đậm. Vì vậy màu nóng thường có cảm giác "tiến ra", màu lạnh có cảm giác "lùi vào". Nhân vật mang màu ấm trên nền lạnh trông như bước ra phía trước.

Từ nghiên cứu nhiều nước

Năm 2020, một nhóm nghiên cứu quốc tế công bố trên tạp chí Psychological Science kết quả khảo sát hơn 4.500 người ở 30 nước về việc họ gắn màu nào với cảm xúc nào. Họ thấy có nhiều điểm chung khá rõ: đỏ hay được gắn với cả tình yêu lẫn tức giận, vàng hay gắn với niềm vui, đen hay gắn với nỗi buồn. Nhưng họ cũng thấy khác biệt giữa các nước, và khác biệt càng lớn khi hai nước càng xa nhau về địa lý và ngôn ngữ.

Một điểm cần nói thật: những câu như "phòng sơn màu lam làm người ta học tốt hơn" hay "màu đỏ làm tim đập nhanh" xuất hiện nhiều trên mạng nhưng bằng chứng khoa học còn yếu hoặc trái chiều. Liên tưởng màu là có thật; tác động mạnh của màu lên cơ thể thì chưa chắc.

Màu và cảm xúc ở Việt Nam: đừng bê nguyên sách nước ngoài

Nhiều sách thiết kế viết bằng tiếng Anh nói "trắng là tinh khiết, cưới hỏi". Ở Việt Nam, màu trắng gắn với cả hai chuyện: áo dài trắng nữ sinh trong trẻo, nhưng khăn tang truyền thống cũng là khăn trắng. Đỏ ở nhiều nơi gợi nguy hiểm, nhưng ở Việt Nam đỏ là màu của Tết, câu đối, phong bao lì xì, đám cưới. Màu vàng gắn với vua chúa trong triều đình xưa.

Bài học cho người thiết kế: trước khi chọn màu cho nhân vật, hãy hỏi người xem của mình là ai, họ lớn lên với những màu gì.

Bảng gợi ý: màu, cảm giác và kiểu nhân vật

Nhóm màu	Cảm giác hay gặp	Hợp với nhân vật kiểu	Lưu ý
Đỏ tươi, đỏ cam	Mạnh mẽ, nhiệt tình, nóng vội	Người dẫn đầu, người hay hành động trước nghĩ sau	Dùng nhiều quá dễ gây căng thẳng
Cam, vàng ấm	Vui vẻ, thân thiện, tò mò	Bạn đồng hành hài hước, người hay hỏi	Vàng tươi trên nền trắng khó nhìn
Lục tươi	Tươi trẻ, gắn với cây cỏ	Người yêu thiên nhiên, người mới lớn	Lục ngả vàng có thể gợi ốm mệt
Lam, lam lục	Bình tĩnh, đáng tin, trầm	Người hay suy nghĩ, người giữ lời	Lam đậm và xám lam dễ thành buồn
Tím	Bí ẩn, mơ mộng, khác thường	Người có tài lạ, người ít nói	Ý nghĩa thay đổi nhiều theo văn hoá
Nâu, be, màu đất	Gần gũi, mộc mạc, chắc chắn	Người lớn tuổi hiền hậu, người làm nghề tay chân	Cần một điểm nhấn để không bị chìm
Xám, đen	Nghiêm, lạnh, quyền lực hoặc buồn	Người khó gần, người mang bí mật	Không phải cứ màu tối là nhân vật xấu

Bảng trên là gợi ý để bắt đầu, không phải công thức. Nhân vật thú vị thường "lệch" một chút: một người khổng lồ hiền lành mặc màu lam nhạt, một bà cụ nhỏ bé mà mang khăn đỏ rực vì tính bà rất mạnh mẽ.

Màu đổi theo cảnh, không chỉ theo nhân vật

Nhiệt độ của ánh sáng

Ánh sáng cũng có nóng lạnh. Ngọn nến, đèn sợi đốt cũ, nắng lúc hoàng hôn cho ánh vàng cam. Bầu trời âm u, bóng râm giữa trưa, ánh trăng trong tranh thường được vẽ ngả lam. Thợ ảnh đo điều này bằng đơn vị Kelvin: đèn sợi đốt khoảng 2.700 K, ánh sáng ban ngày khoảng 5.500 đến 6.500 K. Điều hơi ngược đời là số Kelvin càng thấp thì ánh sáng trông càng ấm.

Một nhân vật mặc áo trắng đứng bên đống lửa trại sẽ có áo ngả cam; cũng nhân vật đó đứng dưới trăng sẽ có áo ngả lam. Người vẽ giỏi giữ được "màu gốc" của nhân vật để người xem nhận ra, nhưng vẫn cho ánh sáng của cảnh nhuộm lên.

Kịch bản màu cho cả câu chuyện

Trong các xưởng làm phim hoạt hình, trước khi vẽ chi tiết, họa sĩ thường làm một dải tranh nhỏ, mỗi ô là màu chủ đạo của một cảnh, xếp liền nhau từ đầu tới cuối phim. Người ta gọi đó là kịch bản màu. Nhìn dải này là thấy cảm xúc câu chuyện lên xuống: đoạn mở đầu ấm áp, đoạn mất mát chuyển sang lạnh và xám, đoạn kết sáng dần trở lại. Bạn có thể làm điều tương tự cho một truyện tranh bốn trang.

Thử làm: một khuôn mặt, ba tâm trạng

1. Vẽ cùng một khuôn mặt nhân vật ba lần, giống nhau nhất có thể (có thể vẽ một lần rồi nhờ người lớn photo hoặc đồ lại qua cửa kính).
2. Tô bản 1 chỉ bằng màu nóng: da, tóc, áo, nền đều nằm trong dải đỏ – cam – vàng.
3. Tô bản 2 chỉ bằng màu lạnh: lục lam, lam, tím.
4. Tô bản 3 bằng màu lạnh, chỉ trừ một chi tiết nóng (đôi má, chiếc khăn, ngọn đèn).
5. Đưa ba bản cho ba người trong nhà xem, mỗi người nói một từ tả cảm giác của nhân vật. Không nói trước ý định của bạn.
6. Ghi các từ lại. So xem cảm nhận của mọi người có giống nhau không, có giống điều bạn định không.

Ở lớp, thầy cô có thể cho cả lớp làm một khảo sát nhỏ: mỗi bạn viết một màu cho mỗi từ "vui", "giận", "buồn", "bình yên", rồi gom lại đếm. Mục đích là xem nhóm mình có điểm chung nào, không có câu trả lời đúng sai, không ai bị chấm.

Ba lỗi hay gặp

• Đóng khung "nóng là tốt, lạnh là xấu": nhân vật phản diện không nhất thiết phải tím đen. Một kẻ xấu mặc màu vàng ấm áp đôi khi đáng sợ hơn vì người xem không đề phòng.
• Quá nhiều màu nóng cùng lúc: cả trang đỏ, cam, vàng tươi làm mắt mệt, không còn chỗ nào nổi bật. Màu nóng mạnh nhất khi có màu lạnh làm nền.
• Quên rằng màu xung quanh đổi nhiệt độ của màu: một mảng xám trung tính đặt cạnh cam sẽ trông lạnh, đặt cạnh lam sẽ trông ấm. Luôn thử màu trên nền thật trước khi chốt.

Câu hỏi thường gặp

Màu nóng gồm những màu nào?

Màu nóng gồm đỏ, đỏ cam, cam, vàng cam và vàng, tức nửa bánh xe màu gần với màu lửa. Màu lạnh gồm lục, lam lục, lam, lam tím và tím. Vàng lục và đỏ tím nằm ở ranh giới nên có thể nóng hoặc lạnh tuỳ màu bên cạnh.

Màu sắc có thật sự ảnh hưởng tới cảm xúc không?

Con người có những liên tưởng khá ổn định giữa màu và cảm xúc, và nhiều liên tưởng giống nhau giữa các nước. Tuy vậy, chuyện màu tác động mạnh lên cơ thể, như làm tim đập nhanh hay học giỏi hơn, chưa có bằng chứng chắc chắn. Văn hoá và kỷ niệm riêng của mỗi người cũng làm cảm nhận khác nhau.

Vì sao vật ở xa trong tranh thường được tô màu xanh nhạt?

Ngoài đời, lớp không khí dày giữa mắt và vật ở xa làm ánh sáng xanh lam tán xạ nhiều, nên núi xa trông nhạt và ngả lam. Họa sĩ bắt chước hiện tượng này, gọi là phối cảnh không khí, để tạo chiều sâu cho tranh.

Nhân vật phản diện có nên dùng màu tối không?

Màu tối là lựa chọn quen thuộc vì gợi bí ẩn và nghiêm, nhưng không bắt buộc. Nhân vật sẽ đáng nhớ hơn khi màu của họ có lý do riêng gắn với câu chuyện. Đôi khi một màu ấm áp lại làm phản diện bất ngờ và đáng sợ hơn.

Màu đỏ ở Việt Nam có ý nghĩa gì?

Ở Việt Nam, màu đỏ thường gắn với may mắn, ngày vui và lễ hội, như câu đối Tết, phong bao lì xì và đám cưới. Điều này khác với một số nơi coi đỏ chủ yếu là màu cảnh báo. Khi thiết kế cho người Việt, nên tính tới lớp nghĩa văn hoá này.