Múa rối nước kể chuyện thế nào: sân khấu mặt ao, tích trò, chú Tễu

Múa rối nước kể chuyện bằng những con rối gỗ di chuyển trên mặt nước, do nghệ nhân đứng ngâm mình trong nước sau một tấm mành tre điều khiển, kèm tiếng trống, tiếng hát chèo và lời dẫn của chú Tễu. Mỗi buổi diễn là một chuỗi "tích trò" ngắn, mỗi tích kể một cảnh đời sống hay một truyền thuyết bằng hành động hơn là bằng lời. Bài này nhìn rối nước từ góc người kể chuyện: sân khấu được thiết kế thế nào, vì sao các tích ngắn và rõ, và người viết truyện hôm nay học được gì từ nghệ thuật làng quê này.

Rối nước có từ bao giờ, ở đâu

Rối nước là nghệ thuật của vùng đồng bằng Bắc Bộ, nơi làng nào cũng có ao, có đầm. Tư liệu sớm thường được các nhà nghiên cứu nhắc tới là tấm bia Sùng Thiện Diên Linh ở chùa Long Đọi, trên núi Đọi thuộc vùng Hà Nam cũ, dựng năm 1121 dưới thời nhà Lý. Văn bia tả cảnh một buổi biểu diễn mừng thọ nhà vua, trong đó có rùa vàng nổi lên mặt nước và các hình người, chim muông múa trên nước. Từ ghi chép ấy, nhiều người cho rằng rối nước đã có ít nhất từ thế kỷ 12, nhưng nó bắt đầu từ bao giờ thì chưa ai biết chắc.

Ngày xưa rối nước do các phường rối ở làng diễn, thường vào dịp lễ hội, nông nhàn. Mỗi phường giữ kỹ thuật riêng, truyền trong làng. Một số làng có truyền thống rối nước lâu đời được nhắc nhiều là Đào Thục ở ngoại thành Hà Nội và Nguyên Xá ở vùng Thái Bình cũ. Ở chùa Thầy, vùng Quốc Oai của Hà Nội, vẫn còn một nhà thủy đình cổ dựng giữa hồ để diễn rối.

Sân khấu là một mặt ao

Muốn hiểu cách rối nước kể chuyện, phải hiểu sân khấu của nó trước, vì sân khấu quyết định cái gì kể được, cái gì không.

• Thủy đình: một ngôi nhà nhỏ có mái, dựng ngay trên mặt nước. Phía trước buông tấm mành tre. Nghệ nhân đứng sau mành, người xem không thấy họ.
• Mặt nước là sàn diễn: nước vừa là nền, vừa che giấu cơ cấu điều khiển nằm bên dưới. Con rối như tự bơi, tự đi.
• Khán giả ngồi trên bờ: nhìn từ xa và hơi chếch, nên mọi động tác phải to, rõ, dễ đọc.

Nghệ nhân đứng trong nước, có khi ngập tới ngang bụng, và điều khiển rối bằng hai cách chính. Máy sào là một cây sào dài nối với con rối, nằm ngầm dưới nước. Máy dây dùng hệ dây kéo luồn qua các cọc, giúp con rối đi được xa hơn hoặc làm những động tác khéo hơn. Con rối thường tạc bằng gỗ sung, loại gỗ nhẹ, nổi tốt, rồi phủ sơn ta để chịu nước.

Tích trò: những câu chuyện ngắn và rõ

Một buổi rối nước không kể một cốt truyện dài. Nó gồm nhiều tích trò nối tiếp, mỗi tích chỉ vài phút. Có thể chia các tích thành mấy nhóm:

Nhóm tích	Ví dụ quen thuộc	Kể bằng gì
Đời sống nhà nông	Cày cấy, chăn vịt, đánh cá, tát nước	Động tác lặp nhịp nhàng, chi tiết hài hước
Múa linh vật	Múa rồng, múa phượng, múa lân	Hiệu ứng nước phun, khói, pháo
Lễ hội	Rước kiệu, đua thuyền, vinh quy bái tổ	Đội hình nhiều con rối di chuyển cùng lúc
Truyền thuyết, lịch sử	Lê Lợi trả gươm cho rùa thần	Một khoảnh khắc nổi tiếng được dựng thành cảnh

Vì sao tích ngắn? Một phần vì sức người: đứng trong nước điều khiển con rối nặng là việc tốn sức. Một phần vì khán giả ngồi ngoài trời, ở xa, nghe không rõ lời. Cách kể hiệu quả nhất là một hành động đơn giản, ai nhìn cũng hiểu: con cáo rình đàn vịt, người nông dân đuổi cáo, cả làng reo hò.

Chú Tễu: người dẫn chuyện đứng giữa hai thế giới

Trước nhiều tích, chú Tễu bước ra. Đó là một con rối hình cậu bé bụng tròn, cười tươi, đóng khố, tóc để trái đào. Tễu chào khán giả, giới thiệu tích sắp diễn, pha trò, có khi nói về chuyện làng xóm.

Về mặt kể chuyện, Tễu là một người dẫn chuyện. Nhân vật này đứng giữa câu chuyện và khán giả, nói với khán giả chứ không chỉ nói với các con rối khác. Rất nhiều hình thức sân khấu trên thế giới có vai tương tự: dàn đồng ca bình luận câu chuyện trong kịch Hy Lạp cổ, vai hề trò chuyện với khán giả trong chèo. Vai này giúp khán giả biết sắp xem gì, và tạo cảm giác thân quen, như có người quen dẫn mình vào truyện.

Âm thanh kể phần còn lại

Mắt nhìn hình, tai nghe nhạc. Phường rối thường có một dàn nhạc nhỏ ngồi bên cạnh, dùng trống, mõ, sáo, nhị, có người hát các làn điệu chèo hoặc dân ca. Trống dồn lên khi rồng sắp xuất hiện, sáo vui tươi khi đàn vịt ra ao, tiếng reo hò khi thuyền về đích.

Đây là bài học lớn: âm thanh báo trước cảm xúc. Trước khi thấy rồng, khán giả đã nghe trống và biết sắp có gì đó lớn. Trong phim hoạt hình ngày nay, nhạc nền cũng làm đúng việc ấy.

Người viết truyện học được gì từ rối nước

1. Kể bằng hành động: khi không thể dùng nhiều lời, người ta phải nghĩ ra hành động thật rõ. Khi viết, hãy thử xem cảnh của em có thể hiểu được chỉ bằng hành động không, nếu bỏ hết lời thoại.
2. Một cảnh, một ý: mỗi tích trò chỉ có một chuyện chính. Truyện ngắn của học sinh hay nhồi quá nhiều sự kiện vào một cảnh.
3. Thiết kế theo sân khấu: rối nước làm được những thứ sân khấu khô không làm được, như rồng phun nước, thuyền lướt trên sóng. Hãy hỏi: câu chuyện của em hợp với hình thức nào nhất, truyện chữ, tranh, kịch hay phim?
4. Người dẫn chuyện làm cầu nối: nếu truyện của em có nhiều cảnh rời, một người dẫn như chú Tễu có thể nối chúng lại.

Thử làm: một tích rối chậu nước

Hoạt động này làm ở sân hoặc phòng tắm, cần một người lớn đi cùng nếu em còn nhỏ. Chỉ dùng chậu nước nông, không làm gần ao hồ.

1. Chuẩn bị một chậu nhựa rộng, đổ nước khoảng một gang tay. Cắt con vịt, con cá bằng xốp (miếng xốp lót hộp đồ cũ), nhờ người lớn cắt nếu cần dao.
2. Dán mỗi con lên một que đũa dài nằm ngang dưới mặt nước, đầu que thò ra mép chậu. Đó là "máy sào" thu nhỏ.
3. Dựng một tấm bìa có khoét cửa sổ ở một bên chậu làm mành. Người điều khiển ngồi sau tấm bìa.
4. Nghĩ một tích dài không quá hai phút, chỉ có một chuyện: chẳng hạn vịt con bị lạc mẹ rồi tìm thấy. Không dùng lời, chỉ dùng động tác và tiếng gõ thìa vào cốc làm nhạc.
5. Diễn cho gia đình xem, rồi hỏi họ: mọi người hiểu chuyện gì xảy ra? Nếu họ hiểu sai, sửa động tác cho rõ hơn.

Lau khô sàn sau khi chơi xong để không trơn ngã.

Câu hỏi thường gặp

Múa rối nước có từ khi nào?

Chưa ai biết chắc thời điểm bắt đầu. Tấm bia ở chùa Long Đọi dựng năm 1121 thời Lý tả một buổi biểu diễn trên nước, nên nhiều nhà nghiên cứu cho rằng rối nước đã có ít nhất từ thế kỷ 12.

Nghệ nhân rối nước điều khiển con rối thế nào?

Nghệ nhân đứng trong nước sau tấm mành tre, điều khiển bằng sào dài nằm ngầm dưới nước hoặc bằng hệ dây kéo. Người xem không thấy nghệ nhân, chỉ thấy con rối như tự di chuyển trên mặt nước.

Chú Tễu là ai trong múa rối nước?

Chú Tễu là con rối hình cậu bé bụng tròn, hay cười, thường ra mở màn và dẫn chuyện. Tễu nói với khán giả, giới thiệu các tích trò và pha trò, đóng vai người dẫn chuyện của buổi diễn.

Tích trò trong rối nước là gì?

Tích trò là một tiết mục ngắn trong buổi diễn, mỗi tích kể một cảnh như cày cấy, đánh cá, múa rồng hay Lê Lợi trả gươm. Một buổi diễn gồm nhiều tích nối tiếp nhau.

Vì sao con rối nước làm bằng gỗ sung?

Gỗ sung nhẹ và nổi tốt trên nước, dễ tạc. Con rối được phủ sơn ta để chống thấm, giữ màu khi ngâm nước lâu trong buổi diễn.