Mô-típ lặp lại trong truyện cổ tích Việt: người em hiền, vật thần kỳ, số ba

Mô-típ là một chi tiết hay tình huống nhỏ lặp lại trong nhiều câu chuyện khác nhau: người em hiền bị người anh tham lam chèn ép, nhân vật phải vượt ba lần thử thách, một vật thần kỳ giúp người tốt, người đẹp sống trong lốt xấu xí. Truyện cổ tích Việt Nam dùng các mô-típ này rất nhiều, và chúng cũng xuất hiện trong truyện cổ khắp thế giới. Bài này gọi tên những mô-típ quen nhất trong truyện Việt, giải thích vì sao chúng cứ lặp lại, và chỉ cách dùng chúng như những viên gạch khi tự viết truyện.

Mô-típ khác cốt truyện thế nào

Cốt truyện là toàn bộ chuỗi sự việc của một câu chuyện. Mô-típ chỉ là một mảnh nhỏ trong đó, có thể nhấc ra và gặp lại ở truyện khác. Ví dụ, "chim thần hứa trả vàng" là một mô-típ; còn chuyện hai anh em chia gia tài, người em được cây khế, chim ăn khế trả vàng, người anh tham lam đổi cây rồi chết đuối, mới là cốt truyện Cây khế.

Các nhà nghiên cứu văn học dân gian đã mất nhiều công để sắp xếp các mô-típ. Nhà nghiên cứu Mỹ Stith Thompson soạn bộ Bảng chỉ mục mô-típ văn học dân gian gồm sáu tập, in lần đầu trong thập niên 1930, đánh số hàng nghìn mô-típ từ khắp thế giới. Nhà nghiên cứu Nga Vladimir Propp, trong cuốn Hình thái học truyện cổ tích năm 1928, nhận ra truyện cổ tích thần kỳ Nga được dựng từ 31 "chức năng" lặp lại như rời nhà, bị cấm đoán, phạm điều cấm, nhận vật thần kỳ, trở về. Ở Việt Nam, bộ Kho tàng truyện cổ tích Việt Nam của nhà nghiên cứu Nguyễn Đổng Chi có phần khảo cứu so sánh truyện Việt với truyện các nước, chỉ ra nhiều điểm giống nhau.

Bảy mô-típ quen thuộc trong truyện cổ tích Việt

Mô-típ	Ví dụ trong truyện Việt	Nó làm được gì cho câu chuyện
Người em hiền, người anh (chị) tham	Cây khế, Tấm Cám	Đặt hai nhân vật cạnh nhau để so sánh, người nghe biết ngay đứng về phía ai
Vật thần kỳ	Niêu cơm và cây đàn của Thạch Sanh, gậy thần, túi ba gang	Giúp người yếu thế có sức mạnh, nhưng thường có giới hạn
Người trong lốt xấu xí	Sọ Dừa, nàng tiên trong vỏ ốc	Dạy không nhìn bề ngoài; tạo khoảnh khắc bất ngờ khi lốt bị lộ
Biến hoá qua nhiều kiếp	Tấm hoá chim vàng anh, cây xoan đào, khung cửi, quả thị	Cho thấy cái tốt không chết hẳn, cứ bị diệt lại hồi sinh
Con vật trả ơn	Con chim ăn khế trả vàng; nhiều truyện có con vật được cứu rồi quay lại giúp người cứu nó	Thưởng cho lòng tốt, nối thế giới người với thế giới thần kỳ
Người giúp đỡ siêu nhiên	Ông Bụt, bà Tiên	Xuất hiện khi nhân vật đã cùng đường, nhưng chỉ giúp người tốt
Thử thách và cạnh tranh	Sơn Tinh, Thủy Tinh đua lễ vật; Thạch Sanh đánh chằn tinh, đại bàng	Tạo xung đột, cho nhân vật chứng minh phẩm chất

Số lặp lại: vì sao truyện cổ hay có "ba"

Trong truyện cổ ở nhiều nơi trên thế giới, mọi thứ hay đi theo bộ ba: ba anh em, ba lần thử, ba điều ước. Truyện Việt cũng vậy, dù không phải truyện nào cũng đúng con số ba. Trong Sọ Dừa, phú ông có ba cô con gái, hai cô chị chê, chỉ cô út đồng ý. Truyện Tấm Cám thì có nhiều lần thử thách nối tiếp: nhặt thóc lẫn gạo, mất yếm đỏ rồi mất cá bống, đánh rơi chiếc giày, rồi nhiều lần bị hại và hoá thân.

Vì sao con số ba được ưa chuộng? Không có câu trả lời duy nhất, nhưng người kể chuyện và nhà nghiên cứu hay nêu mấy lý do:

• Ba là số nhỏ nhất tạo được khuôn mẫu. Lần một là một chuyện xảy ra, lần hai là trùng hợp, lần ba người nghe đã đoán được nhịp và chờ đợi.
• Lần thứ ba là lần khác. Hai lần đầu giống nhau để tạo khuôn, lần thứ ba phá khuôn: hai cô chị từ chối, cô út nhận lời. Bất ngờ chỉ có được khi đã có khuôn.
• Dễ nhớ khi kể bằng miệng. Truyện cổ được truyền miệng qua nhiều đời trước khi được ghi lại. Cấu trúc lặp giúp người kể nhớ và người nghe theo dõi.

Vì sao truyện ở những nơi xa nhau lại giống nhau

Truyện Tấm Cám thường được đặt cạnh truyện Lọ Lem của châu Âu: cô gái mồ côi bị mẹ kế và em gái cùng cha khác mẹ hành hạ, có người giúp đỡ thần kỳ, chiếc giày bị rơi, và cuối cùng được vua hay hoàng tử tìm thấy. Trong hệ thống phân loại truyện dân gian quốc tế Aarne – Thompson – Uther, các truyện như thế được xếp chung một nhóm, và nhóm này có hàng trăm dị bản ghi được ở nhiều nước.

Các nhà nghiên cứu có nhiều cách giải thích, và vẫn còn tranh luận:

• Truyện đi theo người: thương nhân, người di cư mang truyện từ nơi này sang nơi khác, mỗi nơi kể lại theo cách của mình.
• Con người ở đâu cũng có những nỗi lo giống nhau: mồ côi, bị đối xử bất công, mong được đền bù. Nên những câu chuyện tương tự có thể nảy ra độc lập.
• Thường là cả hai cùng đúng, tuỳ từng truyện.

Điều thú vị là mỗi nơi giữ phần khung nhưng đổi chi tiết theo đời sống của mình. Tấm Cám có cá bống, có hội làng, có quả thị, có miếng trầu têm cánh phượng: những thứ rất Việt. Lọ Lem thì có cỗ xe bí ngô và vũ hội. Khung giống, da thịt khác.

Dùng mô-típ khi tự viết truyện

Mô-típ không phải là "đạo" truyện. Nó giống những viên gạch ai cũng có quyền dùng. Cái riêng nằm ở cách em xếp gạch và chi tiết em đắp lên. Vài cách dùng:

1. Đặt mô-típ cũ vào bối cảnh mới. Vật thần kỳ không phải cây đàn mà là một chiếc máy tính cầm tay cũ chỉ tính đúng khi người dùng nói thật. Người trong lốt xấu xí là con robot hút bụi bị cả nhà chê ồn.
2. Đảo ngược mô-típ. Người em tham lam, người anh hiền lành. Hoặc ông Bụt hiện ra nhưng từ chối giúp, vì nhân vật chưa thử hết sức mình.
3. Kết hợp hai mô-típ. Con vật trả ơn và cuộc thi ba vòng: chú chó được cứu giúp chủ vượt qua vòng thứ ba.
4. Giữ luật số ba. Cho nhân vật thử ba lần, hai lần đầu thất bại theo cùng một cách, lần thứ ba khác đi vì nhân vật đã học được điều gì.

Thử làm: săn mô-típ trong tủ sách

Làm một mình hoặc nhóm, khoảng một buổi.

1. Chọn năm truyện cổ tích Việt Nam em đã biết hoặc tìm trong tủ sách: ví dụ Tấm Cám, Cây khế, Sọ Dừa, Thạch Sanh, Cây tre trăm đốt.
2. Kẻ một bảng: cột dọc là tên truyện, hàng ngang là bảy mô-típ ở bảng trên.
3. Đánh dấu ô nào có mô-típ đó. Ghi thêm một chữ ngắn gợi nhớ, như "chim ăn khế" hay "câu thần chú".
4. Tìm mô-típ xuất hiện nhiều nhất trong năm truyện. Hỏi ông bà xem ngày xưa ông bà nghe truyện đó có khác chi tiết nào không.
5. Cuối cùng, chọn hai mô-típ và viết một truyện ngắn nửa trang đặt ở trường học hay khu phố của em ngày nay.

Truyện Cây tre trăm đốt rất đáng để ý: câu thần chú "khắc nhập, khắc xuất" là một mô-típ lời nói thần kỳ, lặp lại ngay trong truyện để tạo khoảnh khắc đắc thắng.

Câu hỏi thường gặp

Mô-típ trong truyện cổ tích là gì?

Là một chi tiết hoặc tình huống nhỏ lặp lại ở nhiều truyện khác nhau, như vật thần kỳ, con vật trả ơn hay người em hiền bị người anh chèn ép. Mô-típ là một mảnh của cốt truyện, có thể gặp lại ở truyện khác và ở nước khác.

Vì sao truyện cổ tích hay có con số ba?

Ba là số nhỏ nhất tạo được khuôn mẫu: hai lần đầu giống nhau, lần ba phá khuôn để tạo bất ngờ. Cấu trúc lặp còn giúp người kể nhớ truyện và người nghe theo dõi dễ khi truyện được truyền miệng.

Tấm Cám có giống Lọ Lem không?

Hai truyện có phần khung giống nhau: cô gái mồ côi bị mẹ kế hành hạ, được giúp đỡ thần kỳ, có chiếc giày giúp tìm ra cô. Các nhà nghiên cứu xếp chúng vào cùng một nhóm truyện, nhưng chi tiết của Tấm Cám rất riêng của Việt Nam.

Propp là ai?

Vladimir Propp là nhà nghiên cứu văn học dân gian người Nga. Trong cuốn Hình thái học truyện cổ tích năm 1928, ông chỉ ra truyện cổ tích thần kỳ Nga được dựng từ 31 chức năng lặp lại theo thứ tự khá ổn định.

Dùng mô-típ khi viết truyện có bị coi là chép không?

Không. Mô-típ là chất liệu chung của người kể chuyện, ai cũng dùng được. Chép là lấy nguyên câu chữ hoặc nguyên cốt truyện của người khác. Hãy đặt mô-típ vào bối cảnh mới, đảo ngược hoặc kết hợp chúng để tạo truyện của riêng mình.