Nhân vật muốn gì và điều gì cản trở: động cơ, xung đột làm truyện chạy

Một câu chuyện chạy được là nhờ hai thứ: nhân vật muốn một điều gì đó rõ ràng, và có thứ cản trở họ. Thiếu điều muốn thì nhân vật chỉ đứng yên, thiếu cản trở thì câu chuyện kết thúc ngay ở trang đầu. Bài này giải thích cách đặt mong muốn cho nhân vật, bốn loại cản trở, sự khác nhau giữa "điều nhân vật muốn" và "điều nhân vật cần", kèm một công thức một câu để kiểm tra ý tưởng truyện.

Vì sao mong muốn là động cơ của truyện

Hãy tưởng tượng một bạn nhỏ ngồi nhìn mưa suốt buổi chiều. Có thể tả đẹp, nhưng đó chưa phải câu chuyện. Bây giờ thêm một câu: bạn ấy phải mang cuốn vở đến nhà bạn cùng lớp trước sáu giờ, vì sáng mai bạn kia kiểm tra. Lập tức có câu hỏi: liệu có kịp không? Mưa giờ đã thành vật cản, đồng hồ thành áp lực, và người đọc bắt đầu muốn lật trang.

Người đọc theo dõi câu chuyện vì họ muốn biết nhân vật có đạt được điều mình muốn không. Đó là sợi chỉ nối mọi cảnh lại với nhau. Mỗi khi viết một cảnh, có thể tự hỏi: cảnh này đưa nhân vật lại gần hay ra xa điều họ muốn? Nếu không gần cũng không xa, có lẽ cảnh đó thừa.

Mong muốn tốt trông như thế nào

Không phải mong muốn nào cũng dùng được cho truyện. Ba đặc điểm của một mong muốn tốt:

• Cụ thể: "muốn hạnh phúc" quá mơ hồ. "Muốn được chọn vào đội văn nghệ của trường" thì rõ, có lúc biết là đã đạt hay chưa.
• Có thể thấy bằng hành động: người đọc phải thấy nhân vật làm gì đó để đạt điều mình muốn: tập luyện, đi tìm, hỏi han, lén lút. Mong muốn chỉ nằm trong đầu thì khó kể.
• Có cái giá nếu thất bại: nếu không đạt được thì sao? Mất bạn, mất cơ hội, làm người thân buồn. Cái giá càng thật, người đọc càng lo cho nhân vật.

Truyện cổ tích làm việc này rất gọn. Trong Tấm Cám, Tấm muốn đi xem hội. Mong muốn ấy cụ thể, có hành động, và người đọc biết rõ nếu không đi được thì Tấm sẽ mất cơ hội duy nhất thoát khỏi cảnh bị đối xử bất công. Dì ghẻ trộn thóc với gạo bắt nhặt cho xong mới được đi: đó là vật cản.

Bốn loại cản trở

Người dạy viết thường chia cản trở thành mấy nhóm dưới đây. Một câu chuyện hay thường có hơn một loại cùng lúc.

Loại cản trở	Là gì	Ví dụ
Một người khác	Có ai đó muốn điều ngược lại	Lý Thông tìm cách cướp công của Thạch Sanh
Thiên nhiên, hoàn cảnh	Mưa bão, đường xa, thiếu tiền, thời gian	Thủy Tinh dâng nước, núi cao, sông rộng
Luật lệ, xã hội	Quy định, phong tục, lời đồn của người khác	Điều kiện vua đặt ra: ai đến trước mới được cưới
Chính bản thân	Nỗi sợ, tính xấu, sự thiếu hiểu biết	Một nhân vật kiêu căng gây ra tai hoạ cho người khác rồi mới hối hận

Cản trở từ bên trong khó viết nhất nhưng thường đáng nhớ nhất. Trong Dế Mèn phiêu lưu ký của nhà văn Tô Hoài, rắc rối lớn đầu tiên của Dế Mèn không do kẻ thù nào gây ra, mà do chính tính hay khoe khoang, trêu chọc người khác. Hậu quả rơi xuống đầu người hàng xóm yếu ớt, và từ đó Dế Mèn bắt đầu thay đổi. Người đọc nhớ đoạn ấy lâu vì vật cản nằm ngay trong nhân vật.

Điều nhân vật muốn và điều nhân vật cần

Một ý tưởng hay được dùng trong sách dạy viết: nhân vật có thể muốn một thứ nhưng thật ra cần một thứ khác.

• Bạn nhỏ muốn thắng cuộc thi vẽ để được khen. Điều bạn ấy cần là học cách vẽ vì mình thích, không vì lời khen.
• Cậu bé muốn giấu chuyện làm vỡ bình hoa. Điều cậu cần là đủ can đảm để nói thật.
• Cô bé muốn cả lớp nghe theo ý mình. Điều cô bé cần là biết lắng nghe.

Câu chuyện trở nên sâu khi đến cuối, nhân vật nhận ra điều mình cần, dù có thể không đạt được điều mình muốn. Có truyện nhân vật đạt cả hai, có truyện chỉ đạt một. Cái kết nào cũng được, miễn là nhân vật đã thay đổi so với lúc đầu.

Leo thang: cản trở phải lớn dần

Nếu cản trở đầu tiên đã lớn nhất, những cảnh sau sẽ nhạt. Truyện cổ tích rất giỏi cho cản trở leo thang. Trong Thạch Sanh, chàng lần lượt bị lừa đi canh miếu và đối mặt với chằn tinh, rồi xuống hang cứu công chúa và bị lấp cửa hang, rồi bị vu oan và vào ngục, cuối cùng phải đối mặt với quân của mười tám nước chư hầu. Mỗi lần, cái giá phải trả lớn hơn và đối thủ đông hơn.

Một mẹo khi viết: sau mỗi lần nhân vật vượt qua một vật cản, hỏi "và giờ thì chuyện gì có thể tệ hơn?". Không cần tệ hơn về sức mạnh. Có thể tệ hơn về tình cảm, chẳng hạn người bạn thân quay lưng, hoặc nhân vật phải chọn giữa hai điều đều quý.

Công thức một câu

Trước khi viết truyện, hãy thử tóm tắt nó bằng một câu theo mẫu:

[Nhân vật] muốn [điều cụ thể], nhưng [cản trở], nên phải [hành động], nếu không thì [cái giá].

Ví dụ: "Lan muốn mang con mèo bị lạc về trả cho bà cụ đầu ngõ trước khi trời tối, nhưng con mèo cứ trốn vào gầm xe và Lan sợ chó nhà bên, nên phải nhờ cậu em vốn hay trêu mình giúp, nếu không thì bà cụ sẽ ngồi chờ suốt đêm."

Nếu không điền được ô nào, đó là chỗ ý tưởng đang yếu. Không điền được "cái giá" là dấu hiệu thường gặp nhất: câu chuyện có hành động nhưng chẳng ai lo nếu nhân vật thất bại.

Thử làm: phỏng vấn nhân vật

Hoạt động này làm theo cặp, mất khoảng hai mươi phút, chỉ cần giấy bút.

1. Mỗi bạn nghĩ ra một nhân vật, chỉ cần tên, tuổi và một nét ngoại hình.
2. Bạn A đóng vai nhân vật của mình. Bạn B làm phóng viên và hỏi các câu sau, bạn A trả lời bằng ngôi "tôi" của nhân vật:
   • Điều bạn muốn nhất lúc này là gì?
   • Vì sao bạn chưa có được nó?
   • Ai hoặc cái gì đang ngăn bạn?
   • Bạn sợ điều gì nhất?
   • Nếu không đạt được, bạn sẽ mất gì?
3. Bạn B ghi lại câu trả lời, rồi hai bạn đổi vai.
4. Cuối cùng, mỗi bạn dùng câu trả lời để điền vào công thức một câu ở trên.

Nhiều bạn sẽ ngạc nhiên vì nhân vật "tự nói ra" những điều mình chưa nghĩ tới. Trả lời nhanh, không kịp suy tính, thường cho ra ý tưởng tươi hơn ngồi nghĩ một mình.

Câu hỏi thường gặp

Động cơ nhân vật là gì?

Là lý do khiến nhân vật hành động: điều họ muốn đạt được và vì sao họ muốn nó. Động cơ rõ giúp người đọc hiểu nhân vật và quan tâm đến việc họ có thành công hay không.

Xung đột trong truyện là gì?

Là sự va chạm giữa điều nhân vật muốn và thứ cản trở họ. Cản trở có thể là một người khác, hoàn cảnh, luật lệ hoặc chính tính cách của nhân vật. Không có xung đột thì truyện không có gì để kể.

Điều nhân vật muốn khác điều nhân vật cần thế nào?

Điều muốn là mục tiêu nhân vật tự đặt ra, thường thấy được bằng mắt. Điều cần là bài học hoặc sự thay đổi bên trong mà họ chưa nhận ra. Nhiều truyện hay kết thúc khi nhân vật hiểu điều mình cần.

Vì sao nhân vật của em nhạt?

Thường là vì nhân vật không muốn gì cụ thể, hoặc muốn mà không có gì cản trở, hoặc thất bại cũng chẳng mất gì. Hãy thử điền công thức một câu để tìm ra ô đang bỏ trống.

Một truyện có thể có nhiều cản trở không?

Có, và truyện hay thường có. Ví dụ nhân vật vừa gặp đối thủ bên ngoài vừa phải vượt qua nỗi sợ của chính mình. Điều quan trọng là các cản trở lớn dần lên theo câu chuyện.