Viết lời thoại tự nhiên cho truyện: mỗi nhân vật một giọng, đọc to để sửa

Lời thoại tự nhiên là lời thoại nghe như người thật đang nói, nhưng gọn hơn lời nói thật: bỏ những câu chào hỏi thừa, mỗi câu đều đẩy câu chuyện đi hoặc cho thấy nhân vật là ai. Cách nhanh nhất để kiểm tra là đọc to: câu nào vấp lưỡi, câu nào nghe như sách giáo khoa, câu đó cần sửa. Bài này đưa ra năm nguyên tắc viết thoại, cách dùng xưng hô tiếng Việt để mỗi nhân vật có một giọng, cách trình bày thoại cho đúng, và một bài tập "nghe lén có phép".

Thoại tự nhiên không phải là chép lại lời nói

Nếu ghi âm một cuộc nói chuyện thật rồi chép ra giấy, em sẽ thấy đầy "à", "ừm", câu bỏ dở, nói lại hai lần, lạc đề sang chuyện khác. Đọc lên thì mệt. Lời thoại trong truyện là bản chọn lọc của lời nói thật: giữ lại nhịp điệu và cảm giác, bỏ phần rườm rà.

Hãy so sánh hai đoạn sau.

– Chào cậu, Minh.

– Chào cậu, Hà. Cậu khoẻ không?

– Tớ khoẻ, cảm ơn cậu. Còn cậu?

– Tớ cũng khoẻ. Hôm nay cậu có mang vở Toán không?

– Có, tớ có mang.

– Hà! Vở Toán, cho tớ mượn năm phút thôi.

– Lại quên à?

– Lần cuối. Thề.

Đoạn đầu đúng ngữ pháp nhưng chẳng nói gì. Đoạn sau ngắn hơn một nửa mà cho ta biết: Minh hay quên, Hà đã quen chuyện này, và hai bạn đủ thân để Minh "thề" kiểu đùa.

Năm nguyên tắc viết thoại

1. Vào muộn, ra sớm. Bắt đầu cảnh khi cuộc nói chuyện đã vào việc, kết thúc ngay sau câu quan trọng nhất. Bỏ chào hỏi và tạm biệt, trừ khi chính lời chào đó có ý nghĩa.
2. Mỗi câu làm một việc. Một câu thoại nên đẩy câu chuyện đi, hé lộ tính cách, hoặc tạo căng thẳng. Câu không làm được việc nào thì cắt.
3. Đừng để nhân vật nói điều cả hai đều biết. "Như cậu biết đấy, chúng ta là anh em sinh đôi và mẹ đi công tác đã ba ngày" là câu nói cho người đọc nghe, không phải cho nhân vật. Hãy đưa thông tin vào hành động hoặc lời kể.
4. Người ta ít khi nói thẳng. Bạn đang giận thường không nói "tớ giận cậu", mà nói "ừ, tuỳ cậu". Phần không nói ra, gọi là ẩn ý, làm thoại có chiều sâu.
5. Ngắn hơn em nghĩ. Trong lúc căng thẳng, người ta nói câu cụt. Một nhân vật nói một mạch năm câu dài khi đang chạy trốn sẽ nghe rất giả.

Xưng hô: vũ khí riêng của tiếng Việt

Tiếng Anh gần như chỉ có "I" và "you". Tiếng Việt có cả một hệ thống xưng hô, và mỗi cặp xưng hô kể một mối quan hệ. Đây là thứ người viết tiếng Việt nên tận dụng.

Cặp xưng hô	Cho người đọc biết điều gì
tớ – cậu	Bạn bè cùng tuổi, thân mà lịch sự, hay gặp ở miền Bắc
tui – bà / ông (giữa bạn bè)	Bạn bè thân, giọng thường gặp ở miền Nam hoặc miền Trung
mình – bạn	Mới quen, giữ khoảng cách nhẹ
em – anh / chị	Hơn kém tuổi, hoặc tôn trọng
con – bố / mẹ / ông / bà	Gia đình, thứ bậc

Hay nhất là khi xưng hô thay đổi giữa câu chuyện. Hai bạn đang "tớ – cậu" bỗng một bạn chuyển sang "mình – bạn": người đọc lập tức cảm thấy có khoảng cách vừa xuất hiện, dù không ai nói ra là giận nhau. Một cậu em bình thường gọi chị trống không, đến lúc cần nhờ việc bỗng gọi "chị ơi" ngọt xớt: chỉ hai chữ mà đủ hài.

Nhớ giữ xưng hô nhất quán theo từng cặp nhân vật. Đổi lung tung không có lý do sẽ làm người đọc rối, không biết ai đang nói với ai.

Mỗi nhân vật một giọng

Một bài kiểm tra hay: che tên người nói, đọc câu thoại, có đoán được ai nói không? Nếu mọi nhân vật nói giống nhau, họ chỉ là một người đổi tên. Vài cách tạo giọng riêng:

• Độ dài câu: bạn này nói ngắn, cộc lốc; bạn kia nói dài, hay giải thích.
• Từ ngữ quen dùng: một bạn hay dùng từ chính xác như sách khoa học, một bạn toàn ví von. Ông nội hay dùng tục ngữ.
• Câu cửa miệng: một từ hay câu nhân vật lặp lại, nhưng đừng lạm dụng, mỗi cảnh một lần là đủ.
• Cách hỏi và trả lời: có người hay trả lời câu hỏi bằng một câu hỏi khác, có người luôn nói "để tớ nghĩ đã".

Về giọng địa phương: có thể gợi ra bằng vài từ đặc trưng ("chi", "răng", "mô" của miền Trung; "hông", "nghen" của miền Nam). Nhưng nên dùng vừa phải, đủ để người đọc nghe được giọng, không viết cả câu khó đọc. Và đừng dùng giọng địa phương để chế giễu nhân vật.

Trình bày lời thoại cho đúng

Trong văn xuôi tiếng Việt có hai cách trình bày thoại thường gặp:

• Gạch đầu dòng: mỗi lượt nói xuống dòng, bắt đầu bằng dấu gạch ngang. Hay dùng trong truyện ngắn, tiểu thuyết.
• Dấu ngoặc kép: lời nói nằm trong câu kể. Ví dụ: Bà gọi vọng ra: "Vào ăn cơm thôi!"

Chọn một cách và giữ suốt bài. Mỗi khi người nói đổi, xuống dòng. Với lời dẫn, chữ "nói", "hỏi", "đáp" gần như vô hình với người đọc, nên dùng thoải mái. Những động từ cầu kỳ thay cho "nói" ("rít lên", "thều thào", "gầm gừ") nên để dành cho lúc thật cần, dùng nhiều sẽ thấy gồng. Khi chỉ có hai người và đã rõ ai nói, có thể bỏ hẳn lời dẫn vài lượt.

Thử làm: nghe lén có phép

Bài tập này dạy tai em nhận ra nhịp nói thật. Chỉ làm ở nơi công cộng an toàn, có người lớn đi cùng, và không ghi âm, không ghi tên hay chuyện riêng tư của ai.

1. Ngồi ở một chỗ đông người như hàng chờ, quán chè, sân trường giờ ra chơi, khoảng mười lăm phút.
2. Lắng nghe và chép lại ba câu nói ngắn em thấy thú vị, chỉ chép câu, không chép ai nói.
3. Về nhà, với mỗi câu, tưởng tượng một nhân vật và một tình huống có thể nói câu đó.
4. Viết một đoạn thoại 8 đến 12 lượt giữa hai nhân vật, có dùng một trong ba câu đã chép.
5. Đọc to đoạn thoại, tốt nhất là cùng một người khác, mỗi người một vai. Gạch đi mọi câu khiến em vấp hoặc ngượng khi đọc.
6. Cuối cùng thử che tên người nói. Người cùng đọc có đoán được câu nào của ai không?

Sau vài lần, em sẽ bắt đầu nghe thấy "giọng" của người xung quanh: ai nói nhanh, ai hay ngắt câu, ai thích hỏi lại. Đó chính là nguyên liệu cho nhân vật.

Câu hỏi thường gặp

Làm sao viết lời thoại tự nhiên?

Bỏ chào hỏi thừa, để mỗi câu thoại làm một việc, giữ câu ngắn và để nhân vật nói gián tiếp thay vì nói thẳng mọi cảm xúc. Sau khi viết, đọc to lên và sửa mọi câu khiến em vấp hoặc nghe như văn mẫu.

Ẩn ý trong lời thoại là gì?

Là điều nhân vật thật sự nghĩ hoặc cảm thấy nhưng không nói ra. Ví dụ một bạn nói "ừ, tuỳ cậu" khi đang giận. Người đọc tự đoán ra phần ẩn ý, nên thoại có chiều sâu hơn.

Lời thoại trình bày thế nào cho đúng?

Trong văn tiếng Việt, thường mỗi lượt nói xuống dòng và bắt đầu bằng dấu gạch ngang, hoặc đặt lời nói trong dấu ngoặc kép. Chọn một cách và giữ nhất quán, mỗi lần đổi người nói thì xuống dòng.

Làm sao để các nhân vật nói khác nhau?

Cho mỗi nhân vật một độ dài câu, vốn từ, cách xưng hô và thói quen nói riêng. Kiểm tra bằng cách che tên người nói và xem có đoán được câu nào của ai không.

Có nên dùng tiếng địa phương trong lời thoại không?

Có thể dùng vài từ đặc trưng để gợi giọng nói vùng miền của nhân vật. Nên dùng vừa phải để người đọc ở vùng khác vẫn hiểu, và không dùng giọng địa phương để chế giễu ai.