Cấu trúc ba hồi của câu chuyện: mở đầu, thử thách, giải quyết cho học sinh

Cấu trúc ba hồi chia một câu chuyện làm ba phần: hồi một giới thiệu nhân vật và đặt ra vấn đề, hồi hai là chuỗi thử thách ngày càng khó, hồi ba là lúc mọi thứ dồn lên đỉnh điểm rồi được giải quyết. Đây không phải luật bắt buộc, mà là cái khung người kể chuyện đã dùng hàng nghìn năm vì nó khớp với cách não ta theo dõi một sự việc. Bài này mổ xẻ khung ấy qua truyện Sơn Tinh, Thủy Tinh, chỉ ra chỗ hay gãy, và kèm một bài tập dựng truyện bằng ba tờ giấy.

Ba hồi là gì, nói gọn trong một câu

Một câu dễ nhớ: hồi một đưa nhân vật lên cây, hồi hai ném đá vào nhân vật, hồi ba đưa nhân vật xuống. Câu ví von này lưu truyền trong giới viết kịch bản, không rõ ai nói đầu tiên, nhưng nó tóm đúng tinh thần.

• Hồi một – mở đầu: ta gặp nhân vật trong cuộc sống bình thường của họ, rồi có một sự kiện làm cuộc sống ấy lệch đi. Cuối hồi một, nhân vật quyết định hành động.
• Hồi hai – thử thách: nhân vật cố đạt điều mình muốn, gặp cản trở, thắng vài lần, thua vài lần. Đây là phần dài nhất.
• Hồi ba – giải quyết: trận đối đầu lớn nhất, kết quả, và cuộc sống mới sau đó.

Ý tưởng "câu chuyện có đầu, có giữa, có cuối" có từ rất lâu. Nhà triết học Hy Lạp Aristotle, trong cuốn Thi học viết vào thế kỷ 4 trước Công nguyên, đã nói một vở bi kịch trọn vẹn phải có phần đầu, phần giữa và phần cuối. Còn cách chia ba hồi với các "điểm ngoặt" cụ thể như ngày nay được phổ biến rộng nhờ cuốn Screenplay của nhà biên kịch Mỹ Syd Field, in năm 1979, vốn là sách nhập môn của rất nhiều người viết phim.

Mổ xẻ Sơn Tinh, Thủy Tinh theo ba hồi

Truyền thuyết quen thuộc này là ví dụ đẹp vì nó ngắn mà đủ cả ba phần.

Phần	Chuyện gì xảy ra	Vai trò trong cấu trúc
Hồi một	Vua Hùng thứ mười tám có con gái là Mị Nương, muốn kén chồng cho nàng. Hai vị thần cùng đến cầu hôn, tài ngang nhau.	Thế giới bình thường và sự kiện khởi đầu: một cuộc kén rể không thể chọn.
Điểm ngoặt thứ nhất	Vua ra điều kiện: ai mang đủ lễ vật đến trước thì được cưới.	Luật được đặt ra, cuộc đua bắt đầu.
Hồi hai	Sơn Tinh đến trước, rước Mị Nương về núi. Thủy Tinh đến sau, nổi giận, dâng nước đánh. Sơn Tinh bốc đồi, dời núi, nước dâng bao nhiêu núi cao bấy nhiêu.	Xung đột leo thang, mỗi bên đáp trả mạnh hơn.
Hồi ba	Thủy Tinh kiệt sức, rút quân. Nhưng oán không nguôi, năm nào cũng dâng nước đánh lại.	Đỉnh điểm, kết quả, và một "trạng thái mới": lũ lụt hằng năm được giải thích.

Để ý phần cuối: truyện không kết bằng "và họ sống hạnh phúc mãi mãi" mà bằng một vòng lặp mỗi năm. Hồi ba không nhất thiết phải khép kín mọi thứ, chỉ cần trả lời được câu hỏi đặt ra từ hồi một. Câu hỏi ở đây là "ai cưới được Mị Nương", và nó đã có lời đáp.

Những "điểm ngoặt" giữ câu chuyện khỏi chùng

Ba hồi nối với nhau bằng các điểm ngoặt, tức những lúc câu chuyện đổi hướng và không quay lại được nữa. Người mới viết hay chỉ nghĩ đến mở đầu và kết thúc, bỏ trống phần giữa, nên hồi hai rất dễ thành một chuỗi việc rời rạc.

Sự kiện khởi đầu

Chuyện gì đó xảy ra làm cuộc sống bình thường bị xáo trộn: một bức thư lạ, một người mới chuyển đến, một con đê bị vỡ. Nó nên đến sớm. Nếu đến trang thứ năm mà vẫn chưa có gì xảy ra, người đọc nhỏ tuổi sẽ bỏ sách.

Quyết định ở cuối hồi một

Nhân vật phải tự chọn bước vào cuộc phiêu lưu. Nếu họ chỉ bị cuốn đi, câu chuyện sẽ thiếu sức nặng. Trong truyện Thánh Gióng, khoảnh khắc cậu bé ba tuổi bỗng cất tiếng xin đi đánh giặc chính là quyết định ấy.

Điểm giữa

Khoảng giữa hồi hai thường có một sự kiện lật thế cờ: nhân vật phát hiện ra bí mật, hoặc tưởng đã thắng thì hoá ra mới bắt đầu. Điểm giữa chia hồi hai dài thành hai nửa, nửa sau gấp gáp hơn nửa trước.

Lúc tưởng như thua

Gần cuối hồi hai, mọi thứ có vẻ sụp đổ. Đây là lúc nhân vật phải dùng điều đã học được trong cả câu chuyện. Nếu chiến thắng ở hồi ba đến dễ dàng, người đọc sẽ không thấy đã.

Tỉ lệ ba hồi: dài ngắn bao nhiêu

Trong sách dạy viết phim, tỉ lệ hay được nhắc là khoảng một phần tư – hai phần tư – một phần tư: hồi hai dài gấp đôi mỗi hồi còn lại. Với một truyện ngắn 1.000 chữ, có thể hình dung như sau:

Phần	Khoảng chữ	Cần làm được gì
Hồi một	200–250	Ai, ở đâu, muốn gì, chuyện gì vừa xảy ra
Hồi hai	500	Hai hoặc ba lần cố gắng, mỗi lần khó hơn
Hồi ba	250–300	Đối đầu cuối cùng, kết quả, nhân vật đã thay đổi gì

Con số chỉ để định hướng. Nhiều truyện cổ tích Việt Nam có hồi một rất ngắn, chỉ một hai câu "ngày xửa ngày xưa, có hai anh em…", rồi dồn gần hết sức vào hồi hai.

Ba hồi không phải khung duy nhất

Hiểu ba hồi rồi, cũng nên biết vài khung khác để không nghĩ đó là chân lý.

• Kim tự tháp năm phần: nhà văn Đức Gustav Freytag năm 1863 mô tả kịch cổ điển gồm mở đầu, phát triển, cao trào, thoái trào và kết. Nó vẽ câu chuyện như một ngọn núi, đỉnh nằm giữa.
• Khởi – thừa – chuyển – hợp: khung bốn phần quen thuộc trong thơ văn Đông Á. Phần "chuyển" là một bước rẽ bất ngờ, không nhất thiết là xung đột. Nhiều truyện tranh bốn khung của Nhật dùng kiểu này.
• Truyện vòng tròn: nhân vật đi một vòng rồi về đúng chỗ cũ nhưng đã khác đi. Rất nhiều truyện thiếu nhi có dạng này.

Chọn khung nào tuỳ câu chuyện. Ba hồi hợp với truyện có một mục tiêu rõ và một đối thủ rõ. Truyện nhẹ nhàng về một ngày bình yên có khi hợp với khởi – thừa – chuyển – hợp hơn.

Lỗi hay gặp khi học sinh dựng ba hồi

1. Hồi một quá dài: giới thiệu nhà cửa, gia đình, sở thích suốt nửa bài mà chưa có chuyện gì. Cách sửa: cho sự kiện khởi đầu xảy ra trong đoạn thứ hai.
2. Hồi hai lặp lại: ba thử thách giống hệt nhau, chỉ đổi tên. Cách sửa: mỗi thử thách phải khó hơn, hoặc buộc nhân vật trả giá khác nhau.
3. Kết bằng phép màu: nhân vật đang kẹt thì có ai đó hiện ra cứu. Truyện cổ tích có ông Bụt, nhưng Bụt chỉ giúp người đã tự cố gắng. Trong truyện của em, hãy để nhân vật tự gỡ nút.
4. Kết bằng "hoá ra chỉ là giấc mơ": người đọc cảm thấy bị lừa, vì mọi điều họ lo lắng cùng nhân vật bỗng không còn ý nghĩa.

Thử làm: dựng truyện bằng ba tờ giấy

Cần ba tờ giấy A4, bút dạ ba màu, băng dính. Làm một mình hoặc nhóm ba bạn.

1. Dán ba tờ giấy thành một hàng ngang lên tường. Ghi lên đầu mỗi tờ: Mở đầu, Thử thách, Giải quyết. Tờ giữa có thể dán hai tờ cho dài gấp đôi.
2. Bằng bút xanh, viết vào tờ đầu ba dòng: nhân vật là ai, nhân vật muốn gì, chuyện gì bất ngờ xảy ra.
3. Bằng bút đỏ, viết vào tờ giữa ba thử thách, xếp từ dễ đến khó. Bên cạnh mỗi thử thách ghi nhân vật thắng hay thua.
4. Bằng bút đen, viết vào tờ cuối: trận đối đầu cuối cùng là gì, nhân vật thắng bằng cách nào, nhân vật đã khác đi ra sao.
5. Đứng lùi lại ba bước, đọc từ trái sang phải. Nếu tờ giữa có hai thử thách giống nhau, gạch một cái và nghĩ cái mới.

Chỉ khi khung đã chắc mới bắt đầu viết thành văn. Thói quen này đỡ được rất nhiều lần viết đến giữa chừng thì bí.

Câu hỏi thường gặp

Cấu trúc ba hồi là gì?

Là cách chia câu chuyện thành ba phần: mở đầu giới thiệu nhân vật và vấn đề, phần giữa là chuỗi thử thách tăng dần, phần cuối là đỉnh điểm và cách giải quyết. Các phần nối với nhau bằng những điểm ngoặt làm câu chuyện đổi hướng.

Ai nghĩ ra cấu trúc ba hồi?

Không có một người phát minh. Aristotle đã nói câu chuyện trọn vẹn cần có đầu, giữa và cuối. Cách chia ba hồi kèm điểm ngoặt như hiện nay được phổ biến rộng nhờ sách dạy viết kịch bản của Syd Field cuối thập niên 1970.

Hồi hai nên dài bao nhiêu?

Sách dạy viết phim thường gợi ý hồi hai chiếm khoảng một nửa câu chuyện, hai hồi kia mỗi hồi khoảng một phần tư. Đây là con số định hướng, không phải luật. Điều quan trọng là thử thách trong hồi hai phải khó dần lên.

Cấu trúc ba hồi khác kim tự tháp Freytag thế nào?

Kim tự tháp của Freytag có năm phần và đặt cao trào ở giữa câu chuyện, sau đó là thoái trào. Ba hồi thường dồn đỉnh điểm về gần cuối. Cả hai đều mô tả cùng một ý: căng thẳng tăng lên rồi được giải toả.

Truyện cổ tích Việt Nam có theo ba hồi không?

Nhiều truyện có thể đọc theo ba hồi, như Sơn Tinh, Thủy Tinh hay Thạch Sanh. Nhưng người xưa không viết theo khung này một cách có chủ ý. Ba hồi là cách ta dùng hôm nay để phân tích, và có truyện hợp với khung khác hơn.