📖 Kể chuyện có lựa chọn
Xây dựng thế giới tưởng tượng: luật lệ, bản đồ và lịch sử cho truyện của em
Trong bài
Xây dựng thế giới tưởng tượng là nghĩ ra một nơi chốn cho câu chuyện, với luật lệ riêng, địa hình riêng và quá khứ riêng, sao cho người đọc tin rằng nơi ấy có thật dù biết nó không có thật. Bí quyết không nằm ở chỗ nghĩ ra thật nhiều thứ kỳ lạ, mà ở chỗ các thứ ấy ăn khớp với nhau. Bài này đi qua ba trụ cột của một thế giới: luật lệ, bản đồ và lịch sử, kèm cách các nhà văn nổi tiếng đã làm và một bộ câu hỏi để em tự dựng thế giới đầu tiên.
Thế giới hư cấu cần gì để đáng tin
Người đọc sẵn lòng tin vào rồng biết nói hay hòn đảo trôi trên mây. Điều làm họ mất niềm tin là sự mâu thuẫn: chương đầu nói phép thuật cần ba ngày mới hồi sức, chương sau nhân vật dùng phép liên tục mà không sao. Lúc ấy người đọc cảm thấy tác giả tuỳ tiện, và mọi nguy hiểm trong truyện bỗng không còn đáng sợ.
Nhà văn Anh J. R. R. Tolkien, tác giả Anh chàng Hobbit (1937) và Chúa tể những chiếc nhẫn, gọi thế giới trong truyện là "thế giới thứ cấp": một nơi mà khi bước vào, người đọc chấp nhận luật của nó như luật thật. Ông dành hàng chục năm dựng ngôn ngữ, gia phả và niên biểu cho thế giới của mình. Em không cần làm nhiều như vậy, nhưng cần làm đủ để không tự mâu thuẫn.
Trụ cột một: luật lệ
Mỗi thế giới có vài luật khác thế giới thật. Hãy viết chúng ra thành câu rõ ràng, rồi tự hỏi: luật này kéo theo điều gì?
Một luật, nhiều hệ quả
Giả sử luật là: ở thế giới này, ban đêm kéo dài ba ngày, ban ngày chỉ kéo dài sáu tiếng. Hãy kéo sợi dây ấy đi xa:
- Cây cối cần ánh sáng sẽ ra sao? Có lẽ chỉ loài lớn nhanh mới sống được, hoặc cây phát sáng trong đêm.
- Người ta làm việc lúc nào, ngủ lúc nào? Có lẽ cả làng thức dậy cùng lúc khi mặt trời mọc, và sáu tiếng ban ngày là thời gian bận rộn nhất.
- Lễ hội lớn nhất có lẽ là ngày bình minh. Trẻ em sinh ra lúc ban ngày có thể được coi là may mắn.
Chỉ một luật mà sinh ra cả nông nghiệp, phong tục và tín ngưỡng. Đây là cách tạo thế giới có chiều sâu: ít luật, nhưng nghĩ kỹ hậu quả của từng luật.
Phép thuật nên có giới hạn
Nếu thế giới có phép thuật, hãy trả lời ba câu: ai dùng được, dùng phải trả giá gì, và có việc gì phép thuật không làm được. Nhiều nhà văn kỳ ảo đồng ý rằng phép thuật có giới hạn làm câu chuyện hay hơn, vì nhân vật phải xoay xở bằng trí khôn chứ không chỉ vẫy tay là xong. Trong truyện cổ Việt Nam, ngay cả cây đàn thần của Thạch Sanh cũng chỉ làm được vài việc nhất định, không giải quyết được mọi chuyện.
Trụ cột hai: bản đồ
Bản đồ giúp người viết nhiều hơn giúp người đọc. Khi có bản đồ, em biết từ làng A đến thành B mất mấy ngày đi bộ, biết con sông chảy về hướng nào, biết vì sao hai vùng ít qua lại.
Một câu chuyện nổi tiếng về sức mạnh của bản đồ: nhà văn Scotland Robert Louis Stevenson kể trong một bài viết về sau rằng, vào một ngày mưa năm 1881, ông cùng cậu con riêng của vợ vẽ chơi bản đồ một hòn đảo và tô màu cho nó. Nhìn tấm bản đồ, ông bắt đầu tưởng tượng ra những con người sống trên đảo, rồi viết thành tiểu thuyết Đảo giấu vàng. Tấm bản đồ có trước, câu chuyện có sau.
Mẹo vẽ bản đồ cho hợp lý
- Sông chảy từ cao xuống thấp và đổ ra biển hoặc hồ. Sông không chảy từ biển này sang biển khác qua núi.
- Thành phố thường mọc gần nước: bên sông, cửa biển, chỗ hai con đường giao nhau. Hà Nội, Huế, Sài Gòn đều nằm bên sông lớn.
- Núi chắn mưa: sườn đón gió ẩm thường mưa nhiều, sườn bên kia khô hơn. Đó là lý do hai vùng sát nhau mà cây cối rất khác.
- Đường xá nối những nơi cần nhau: làng trồng lúa nối với chợ, mỏ đá nối với thành.
Không cần vẽ đẹp. Một tờ giấy, vài nét bút chì và các ký hiệu đơn giản (tam giác là núi, đường lượn là sông, chấm tròn là làng) là đủ.
Trụ cột ba: lịch sử
Thế giới có cảm giác thật khi nó có quá khứ. Người đọc không cần biết hết lịch sử, nhưng người viết nên biết. Những chi tiết nhỏ nhắc tới quá khứ sẽ làm thế giới có độ sâu: một cây cầu đổ chưa ai sửa, một bài hát ru nhắc tới trận lụt năm xưa, một dòng họ bị cả làng tránh mặt mà không ai nói rõ vì sao.
Một cách đơn giản là viết một niên biểu năm mốc, như bảng dưới đây cho một thế giới tưởng tượng tên Đảo Gió:
| Mốc | Chuyện gì xảy ra | Dấu vết còn lại trong truyện |
|---|---|---|
| Rất lâu trước | Những người đầu tiên đến đảo bằng thuyền buồm | Mọi nhà treo một cánh buồm nhỏ trước cửa |
| 300 năm trước | Núi lửa phun, làng phía nam bị bỏ | Một làng hoang, trẻ con bị cấm lại gần |
| 100 năm trước | Phát hiện loài chim biết báo bão | Mỗi làng nuôi một chuồng chim trên mái |
| 20 năm trước | Đàn chim bỗng bay đi hết | Người lớn hay nhìn trời lo lắng |
| Hôm nay | Một con chim quay về, đậu trên cửa sổ nhân vật chính | Câu chuyện bắt đầu |
Để ý cột cuối: mỗi mốc lịch sử để lại một thứ nhìn thấy được trong hiện tại. Lịch sử không nên được kể bằng một đoạn dài đầu truyện, mà rải ra thành chi tiết.
Lỗi thường gặp: kể hết mọi thứ ngay từ đầu
Khi đã dựng được thế giới, người mới viết rất muốn kể hết: ba trang đầu chỉ giới thiệu địa lý, các vương quốc, các loài sinh vật. Người đọc thường bỏ sách ở đó. Cách tốt hơn là để thế giới hiện ra qua mắt nhân vật, đúng lúc nhân vật cần biết. Nhân vật đói thì ta biết người ở đây ăn gì. Nhân vật bị lạc thì ta biết đường xá ra sao.
Một quy tắc nhiều người viết dùng: chỉ khoảng một phần nhỏ những gì em nghĩ ra về thế giới sẽ xuất hiện trong truyện. Phần còn lại vẫn có ích, vì nó giúp em viết tự tin và không mâu thuẫn.
Thử làm: dựng Đảo của em trong một giờ
Vật liệu: một tờ giấy A3 hoặc hai tờ A4 dán lại, bút chì, bút màu.
- Mười phút đầu – một luật lạ. Viết đúng một câu: thế giới của em khác thế giới thật ở điểm nào? Ví dụ: "Ở đây, mưa có vị ngọt" hoặc "Ở đây, đồ vật biết nhớ người chủ cũ".
- Mười lăm phút – năm hệ quả. Viết năm điều thay đổi vì luật đó: ăn uống, nghề nghiệp, nhà cửa, lễ hội, điều cấm kỵ.
- Hai mươi phút – bản đồ. Vẽ hòn đảo, đặt núi trước, rồi cho sông chảy từ núi ra biển, rồi đặt làng bên sông. Đặt tên cho ba địa điểm.
- Mười phút – niên biểu. Viết năm mốc lịch sử như bảng ở trên, mỗi mốc kèm một dấu vết còn thấy hôm nay.
- Năm phút cuối – nhân vật. Đặt một nhân vật vào một điểm trên bản đồ. Họ muốn đi đâu? Vì sao? Câu chuyện của em đã có điểm xuất phát.
Làm theo nhóm ba bạn cũng rất vui: mỗi bạn phụ trách một trụ cột, rồi ghép lại và tìm chỗ mâu thuẫn giữa ba phần.
Câu hỏi thường gặp
Xây dựng thế giới trong viết truyện là gì?
Là nghĩ ra nơi chốn cho câu chuyện, gồm luật lệ, địa lý, lịch sử, phong tục của nơi đó. Thế giới tốt là thế giới các phần ăn khớp với nhau, để người đọc tin dù biết đó là hư cấu.
Có cần vẽ bản đồ khi viết truyện không?
Không bắt buộc, nhưng rất có ích. Bản đồ giúp người viết biết khoảng cách, hướng đi và lý do vì sao các vùng khác nhau. Nhà văn Robert Louis Stevenson đã vẽ bản đồ hòn đảo trước rồi mới viết Đảo giấu vàng.
Làm sao để thế giới tưởng tượng không bị mâu thuẫn?
Viết các luật của thế giới ra giấy và kiểm tra lại mỗi khi nhân vật làm điều gì đặc biệt. Đặt ít luật nhưng nghĩ kỹ hệ quả của từng luật. Giữ một cuốn sổ ghi tên, địa điểm, năm tháng để tra lại.
Nên giới thiệu thế giới cho người đọc thế nào?
Nên để thế giới hiện ra dần qua hành động và cảm nhận của nhân vật, thay vì kể một mạch ở đầu truyện. Người đọc tiếp nhận chi tiết dễ hơn khi chi tiết đó có ích cho cảnh đang diễn ra.
Thế giới thứ cấp là gì?
Là cách nhà văn Tolkien gọi thế giới hư cấu trong truyện, nơi có luật riêng mà người đọc chấp nhận khi bước vào. Khái niệm này giúp phân biệt thế giới truyện với thế giới thật bên ngoài.
xây dựng thế giớithế giới tưởng tượngvẽ bản đồ truyệnniên biểuluật phép thuậtTolkienRobert Louis Stevensonđảo giấu vàngthế giới thứ cấptruyện kỳ ảo