Storyboard là gì: kể chuyện bằng chuỗi khung tranh trước khi quay phim

Storyboard, tiếng Việt hay gọi là kịch bản phân cảnh, là một chuỗi khung tranh vẽ phác, xếp theo thứ tự, cho thấy câu chuyện sẽ được quay hoặc dựng ra sao: mỗi khung là một cảnh quay, kèm ghi chú về chuyển động, âm thanh, lời thoại. Người làm phim, làm hoạt hình, quảng cáo và cả kịch sân khấu dùng nó để "xem trước" câu chuyện khi chưa tốn công làm thật. Bài này giải thích storyboard khác truyện tranh ở đâu, các cỡ cảnh cơ bản, cách ghi chú, và cách tự làm một storyboard cho đoạn phim ngắn quay bằng điện thoại.

Storyboard ra đời thế nào

Trước khi có storyboard, người làm phim thường chỉ có kịch bản chữ. Đầu thập niên 1930, ở xưởng phim hoạt hình của Walt Disney, các hoạ sĩ bắt đầu ghim những bức phác thảo lên bảng theo thứ tự để cả nhóm cùng nhìn câu chuyện. Việc này thường được ghi công cho hoạ sĩ Webb Smith của xưởng. Phim hoạt hình rất tốn công, mỗi giây cần nhiều hình vẽ, nên việc thấy trước câu chuyện trên bảng giúp tránh vẽ những cảnh rồi phải bỏ.

Cách làm ấy nhanh chóng lan sang phim người đóng. Đạo diễn người Anh Alfred Hitchcock nổi tiếng vì chuẩn bị phân cảnh rất kỹ trước khi quay. Ngày nay, gần như mọi bộ phim hoạt hình dài đều đi qua giai đoạn storyboard, với hàng nghìn bức phác.

Storyboard khác truyện tranh ở đâu

Thoạt nhìn hai thứ giống nhau: đều là các khung tranh xếp liền. Nhưng mục đích khác hẳn.

	Truyện tranh	Storyboard
Dành cho ai	Người đọc cuối cùng	Đoàn làm phim, chính người làm
Hình vẽ	Hoàn chỉnh, đẹp	Phác nhanh, người que cũng được
Kích thước khung	Thay đổi theo nhịp trang	Giống hệt nhau, theo khổ màn hình
Ghi chú	Ô thoại trong tranh	Ghi bên dưới: chuyển động máy, âm thanh, thời lượng
Sau khi xong	Là sản phẩm	Là bản kế hoạch, sẽ bị thay đổi nhiều

Điểm quan trọng nhất: storyboard không cần vẽ đẹp. Nó cần rõ. Một người que đứng xa nhỏ xíu và một khuôn mặt to chiếm cả khung đã đủ để cả đoàn hiểu "cảnh này quay toàn thân, cảnh kia quay cận mặt".

Năm cỡ cảnh cơ bản

Mỗi khung storyboard cần trả lời: máy quay đứng xa hay gần? Đây là bảng các cỡ cảnh hay dùng, gọi theo cách thông dụng trong nghề:

Cỡ cảnh	Thấy gì	Dùng để
Toàn cảnh	Cả không gian, người rất nhỏ	Cho người xem biết đang ở đâu
Toàn thân	Nhân vật từ đầu đến chân	Thấy dáng đi, hành động cả người
Trung cảnh	Từ thắt lưng trở lên	Hai người nói chuyện, cử chỉ tay
Cận cảnh	Khuôn mặt	Cảm xúc, phản ứng
Đặc tả	Một chi tiết: mắt, bàn tay, chiếc chìa khoá	Nhấn mạnh thứ quan trọng

Một chuỗi kinh điển là đi từ xa vào gần: toàn cảnh ngôi trường, toàn thân cậu bé đứng ở cổng, cận mặt cậu ngập ngừng, đặc tả bàn tay nắm chặt quai cặp. Bốn khung đã kể được cảm giác ngày đầu đến trường mới mà không cần một chữ.

Góc máy và chuyển động

Góc máy nói lên quan hệ

• Góc ngang tầm mắt: bình thường, trung tính.
• Góc từ dưới nhìn lên: nhân vật trông lớn, oai, đôi khi đáng sợ.
• Góc từ trên nhìn xuống: nhân vật trông nhỏ, yếu, lạc lõng.

Khi một bạn nhỏ đứng trước người lớn đang tức giận, quay từ tầm mắt bạn nhỏ nhìn lên sẽ cho người xem cảm giác giống hệt bạn ấy.

Ghi chuyển động bằng mũi tên

Storyboard là tranh tĩnh nhưng phim thì chuyển động. Người ta dùng mũi tên: mũi tên trong khung cho biết nhân vật đi hướng nào, mũi tên vẽ ở mép khung cho biết máy quay lia theo hướng nào. Bên dưới khung ghi thêm vài chữ: "máy đi theo", "phóng to dần", "3 giây".

Một luật hay bị phạm: giữ hướng nhìn

Trong nghề làm phim có một nguyên tắc gọi là quy tắc 180 độ. Hình dung một đường thẳng nối hai nhân vật đang nói chuyện. Máy quay nên đứng ở cùng một phía của đường đó trong suốt cảnh. Nếu nhảy sang phía bên kia, nhân vật đang nhìn sang phải bỗng nhìn sang trái, người xem sẽ thấy rối, tưởng hai người quay lưng vào nhau.

Luật này dễ thấy nhất khi vẽ storyboard: nếu khung một bạn A ở bên trái, bạn B bên phải, thì các khung sau cũng nên giữ thế đó. Đạo diễn giỏi đôi khi cố ý phá luật để tạo cảm giác bối rối, nhưng là phá có chủ đích.

Storyboard không chỉ dành cho phim

Cách nghĩ theo khung tranh có ích ở nhiều việc khác ngoài làm phim.

• Kịch ở lớp: vẽ mỗi cảnh một khung giúp cả nhóm thống nhất ai đứng đâu, ai bước vào từ phía nào. Đỡ được rất nhiều lúc hai bạn cùng đứng chắn nhau trên bục.
• Bài thuyết trình: phác mỗi trang chiếu thành một khung nhỏ trước khi làm trên máy giúp em thấy câu chuyện có đi theo thứ tự hợp lý không, trang nào thừa.
• Hướng dẫn từng bước: cách gấp một con hạc giấy, cách trồng một chậu rau, nếu vẽ thành sáu khung thì người xem làm theo dễ hơn đọc chữ.
• Kể chuyện có lựa chọn: khi làm truyện nhiều nhánh, mỗi khung là một cảnh, các mũi tên nối khung là lựa chọn. Bảng storyboard lúc ấy biến thành sơ đồ nhánh nhìn được bằng mắt.

Điểm chung của mọi trường hợp: storyboard buộc người làm nghĩ người xem sẽ thấy gì, theo thứ tự nào. Đó là câu hỏi trung tâm của mọi kiểu kể chuyện bằng hình.

Một mẹo nhỏ hay được dùng: vẽ mỗi khung lên một tờ giấy ghi chú rời thay vì vẽ thẳng lên tờ to. Muốn đổi thứ tự cảnh, chỉ việc bóc ra dán chỗ khác. Thứ tự cảnh thay đổi rất nhiều lần trong quá trình làm, và giấy rời giúp thử nhanh mà không phải vẽ lại.

Thử làm: storyboard cho đoạn phim 30 giây

Vật liệu: một tờ A4, thước, bút chì, điện thoại để quay (mượn của bố mẹ).

1. Chọn chuyện thật ngắn. Một việc có đầu có cuối trong 30 giây: tìm chiếc tất bị mất, chú mèo rình con ruồi, chuẩn bị bất ngờ cho mẹ.
2. Kẻ khung. Chia tờ A4 thành sáu ô chữ nhật nằm ngang, mỗi ô có ba dòng kẻ bên dưới để ghi chú.
3. Vẽ phác sáu khung. Mỗi khung một cảnh quay. Bắt đầu bằng toàn cảnh, kết thúc bằng một đặc tả. Cố dùng ít nhất ba cỡ cảnh khác nhau.
4. Ghi chú dưới khung. Mỗi khung ghi: cỡ cảnh, hành động, âm thanh, khoảng mấy giây. Cộng lại xem có gần 30 giây không.
5. Quay đúng theo storyboard. Quay từng cảnh rời, đứng đúng khoảng cách đã vẽ.
6. So sánh. Xem lại đoạn phim. Cảnh nào đúng như tưởng tượng, cảnh nào khác? Thường sẽ có một cảnh em nhận ra nên quay góc khác. Sửa luôn trên storyboard để lần sau nhớ.

Không cần dựng phim cầu kỳ. Chỉ cần xếp các đoạn quay theo thứ tự là đã có một đoạn phim kể chuyện, và em đã làm đúng các bước mà xưởng phim chuyên nghiệp vẫn làm.

Câu hỏi thường gặp

Storyboard là gì?

Storyboard, hay kịch bản phân cảnh, là chuỗi khung tranh phác thảo xếp theo thứ tự cho thấy câu chuyện sẽ được quay hoặc dựng ra sao. Mỗi khung là một cảnh quay, kèm ghi chú về chuyển động, âm thanh và thời lượng.

Storyboard khác truyện tranh thế nào?

Truyện tranh là sản phẩm hoàn chỉnh cho người đọc. Storyboard là bản kế hoạch cho đoàn làm phim, vẽ phác nhanh, khung đều nhau theo khổ màn hình, và sẽ được sửa nhiều lần trước khi quay.

Vẽ xấu có làm storyboard được không?

Được. Storyboard cần rõ chứ không cần đẹp. Người que, hình tròn làm mặt, mũi tên chỉ hướng là đủ để người khác hiểu cảnh quay gần hay xa, nhân vật đi đâu.

Ai nghĩ ra storyboard?

Storyboard phát triển ở xưởng phim hoạt hình Walt Disney đầu thập niên 1930, thường được ghi công cho hoạ sĩ Webb Smith. Sau đó cách làm này lan sang phim người đóng và quảng cáo.

Quy tắc 180 độ là gì?

Là nguyên tắc giữ máy quay ở cùng một phía của đường thẳng nối hai nhân vật trong một cảnh. Nhờ vậy hướng nhìn của nhân vật không bị đảo ngược, người xem không bị rối.