Làm phim hoạt hình cần những ai: từ phân cảnh đến họa sĩ diễn hoạt

Một bộ phim hoạt hình không do một người làm ra, mà do cả một chuỗi người nối nhau: người viết, người vẽ phân cảnh, người thiết kế, người làm chuyển động, người dựng âm thanh, người dựng phim. "Nhà làm phim hoạt hình" vì vậy là tên chung cho nhiều nghề khác nhau, cùng chung một việc: làm cho những hình vẽ hoặc mô hình đứng yên trông như đang sống.

Vì sao hình đứng yên lại trông như chuyển động

Khi một loạt hình hơi khác nhau hiện ra thật nhanh, não ta nối chúng lại thành chuyển động liền mạch. Từ thế kỷ 19, người ta đã làm những món đồ quang học dựa vào điều này: chiếc đĩa có hai mặt vẽ con chim và cái lồng, xoay nhanh thì thấy chim nằm trong lồng; hay chiếc trống có khe hở, nhìn qua khe thấy con ngựa đang phi.

Phim điện ảnh chuẩn chiếu 24 hình mỗi giây. Nếu vẽ đủ 24 hình cho mỗi giây thì một phim ngắn năm phút cần 7.200 hình. Vì thế người làm hoạt hình vẽ tay thường dùng cách "vẽ đôi": mỗi hình được giữ hai khung, tức chỉ cần 12 hình vẽ mỗi giây. Chuyển động nhanh, quan trọng thì vẽ đủ từng khung; cảnh đứng nói chuyện thì có thể thưa hơn.

Ba cách làm hoạt hình phổ biến

Kiểu	Làm thế nào	Cảm giác khi xem
Hoạt hình 2D (vẽ)	Vẽ từng hình trên giấy hoặc trên máy, rồi tô màu và ghép nối	Mềm mại, nét vẽ có hồn, co giãn tự do
Hoạt hình tĩnh vật (stop-motion)	Làm mô hình bằng đất nặn, giấy, búp bê có khung; xê dịch một chút rồi chụp một tấm, lặp lại hàng nghìn lần	Thấy được chất liệu thật: vân vải, dấu tay trên đất nặn
Hoạt hình 3D (dựng hình)	Dựng nhân vật và cảnh trên máy tính, gắn "bộ xương" để điều khiển, máy tính tính ra ánh sáng và bóng	Khối rõ, ánh sáng giống thật, máy quay đi được khắp nơi

Ở Việt Nam, hoạt hình có lịch sử hơn sáu mươi năm. Phim Đáng đời thằng Cáo ra mắt năm 1960 thường được xem là phim hoạt hình đầu tiên của Việt Nam, do đạo diễn Ngô Mạnh Lân thực hiện. Ngoài phim vẽ, các xưởng trong nước từng làm nhiều phim búp bê và phim cắt giấy, tức là hoạt hình tĩnh vật, từ rất sớm.

Chuỗi công việc trong một xưởng hoạt hình

Mỗi xưởng tổ chức một kiểu, nhưng thường đi qua những khâu sau:

1. Kịch bản. Biên kịch viết câu chuyện. Với hoạt hình, kịch bản thường ít lời và nhiều hành động, vì hình ảnh làm được những điều lời nói khó làm.
2. Phân cảnh (storyboard). Họa sĩ phân cảnh vẽ cả bộ phim thành hàng trăm khung nhỏ như truyện tranh, kèm ghi chú góc máy và thời lượng. Đây là "bản thiết kế" của phim.
3. Phim nháp động (animatic). Các khung phân cảnh được ghép lại với lời thoại tạm và nhạc tạm để xem nhịp phim. Cảnh nào dài lê thê hay khó hiểu thì sửa ở đây, trước khi tốn công vẽ thật.
4. Thiết kế. Nhà thiết kế nhân vật, thiết kế bối cảnh, thiết kế đạo cụ làm bản mẫu. Người lo màu sắc quyết định bảng màu cho từng đoạn phim theo cảm xúc.
5. Làm chuyển động (animation). Họa sĩ diễn hoạt làm cho nhân vật cử động. Ở 2D, họ vẽ các hình chính (tư thế đầu và cuối của một động tác), người khác vẽ các hình chuyển tiếp ở giữa. Ở 3D, họ điều khiển "bộ xương" của nhân vật theo từng khung.
6. Hoàn thiện hình. Tô màu, ánh sáng, hiệu ứng như khói, nước, lửa, rồi xuất hình.
7. Âm thanh và dựng phim. Thu lời thoại, làm tiếng động, nhạc, rồi dựng tất cả thành bản cuối.

Lời thoại thường được thu trước khi diễn hoạt, để họa sĩ khớp khẩu hình và điệu bộ nhân vật theo giọng diễn viên. Đây là điểm ngược với phim người đóng, nơi diễn xong mới lồng tiếng.

Họa sĩ diễn hoạt là một kiểu diễn viên

Người làm chuyển động không chỉ vẽ cho đúng, mà phải "diễn" qua nhân vật. Một nhân vật buồn thì đi chậm, vai sụp, bước chân kéo lê. Một nhân vật vui thì nảy lên ở mỗi bước. Nhiều họa sĩ diễn hoạt đặt gương cạnh bàn, tự làm mặt rồi vẽ theo, hoặc quay video chính mình làm động tác để xem trọng lượng dồn vào chân nào.

Năm 1981, hai họa sĩ diễn hoạt kỳ cựu người Mỹ là Frank Thomas và Ollie Johnston viết cuốn The Illusion of Life, tổng kết mười hai nguyên tắc hoạt hình mà các xưởng đã đúc rút qua nhiều chục năm. Mấy nguyên tắc dễ hiểu nhất:

• Nén và giãn: quả bóng chạm đất thì bẹp ra, bật lên thì dài ra. Nhờ vậy ta thấy nó mềm hay cứng.
• Chuẩn bị: trước khi nhảy lên, nhân vật phải nhún xuống. Trước khi ném, tay phải vung ra sau. Người xem nhờ đó đoán được điều sắp xảy ra.
• Chậm vào, chậm ra: vật thật không bắt đầu và dừng lại đột ngột, mà tăng tốc và giảm tốc dần.
• Chuyển động theo đà: nhân vật dừng lại rồi, nhưng tóc, khăn, đuôi vẫn còn đung đưa thêm một chút.

Những nguyên tắc này thực ra là vật lý của chuyển động được nói lại bằng ngôn ngữ của người vẽ. Hiểu quán tính và trọng lực giúp người làm hoạt hình rất nhiều.

Kỹ năng và đường học

Kỹ năng nền

• Vẽ dáng người và con vật đang cử động. Không cần chi tiết, cần đúng tư thế và trọng lượng.
• Quan sát chuyển động. Xem con mèo nhảy lên bàn: nó nhún bao lâu, bay bao xa, tiếp đất ra sao.
• Cảm nhịp. Biết khi nào nên nhanh, khi nào nên dừng lại một nhịp để khán giả kịp cười hoặc kịp xúc động.
• Kiên nhẫn. Một giây phim có thể mất cả ngày làm. Người làm tĩnh vật có khi chỉ hoàn thành vài giây sau một tuần.
• Làm việc trong dây chuyền. Khâu của mình phải khớp với khâu trước và khâu sau, đúng mẫu nhân vật, đúng hạn.

Đường học

Ở tuổi học sinh, cách học tốt nhất là tự làm phim ngắn vài giây, bằng sách lật hoặc bằng điện thoại chụp từng khung. Lên THPT, có thể tìm hiểu các ngành như hoạt hình, thiết kế đồ họa, mỹ thuật đa phương tiện, đạo diễn, quay phim. Nhiều ngành trong số này có thi năng khiếu vẽ, nên cần đọc kỹ yêu cầu từng trường. Phần mềm 3D thay đổi liên tục, người trong nghề phải học thêm suốt đời, nhưng kỹ năng vẽ dáng và cảm nhịp thì dùng mãi.

Hồ sơ của người làm hoạt hình thường là một đoạn phim ngắn tổng hợp, khoảng một đến hai phút, gồm những chuyển động tốt nhất. Xưởng phim nhìn vào đó để thấy người này "diễn" được hay không.

Thử làm: sách lật quả bóng nảy

Bạn cần: một xấp giấy nhớ hoặc góc trang của một cuốn vở cũ (khoảng 20–30 tờ), bút chì, bút mực.

1. Ở tờ cuối cùng của xấp, vẽ một đường đất và một quả bóng ở trên cao bên trái.
2. Lật lên tờ kế tiếp. Vì giấy hơi mỏng, bạn nhìn xuyên được hình bên dưới. Vẽ quả bóng thấp hơn và lệch sang phải một chút.
3. Khi bóng gần chạm đất, cho khoảng cách giữa các hình xa nhau hơn (bóng rơi nhanh dần). Khi bóng lên tới đỉnh, cho các hình sát nhau (bóng chậm lại).
4. Ở hình bóng chạm đất, vẽ bóng hơi bẹt ra. Hình ngay sau đó, vẽ bóng hơi dài theo chiều bật lên.
5. Mỗi lần nảy, cho bóng lên thấp hơn lần trước, cho tới khi lăn đi.
6. Giữ chặt gáy xấp giấy, lật nhanh bằng ngón cái từ tờ cuối lên tờ đầu.

Làm thêm phiên bản thứ hai: một quả bóng làm bằng sắt (nảy rất thấp, không bẹp) và một quả bóng bay (rơi chậm, bay lơ lửng). Chỉ đổi khoảng cách và độ bẹp, người xem đã cảm được chất liệu khác nhau. Đó chính là việc mà họa sĩ diễn hoạt làm mỗi ngày.

Câu hỏi thường gặp

Một giây phim hoạt hình cần vẽ bao nhiêu hình?

Phim chiếu 24 khung hình mỗi giây. Hoạt hình vẽ tay thường vẽ khoảng 12 hình mỗi giây, mỗi hình giữ hai khung, và vẽ dày hơn ở các chuyển động nhanh. Con số thực tế thay đổi theo từng cảnh và từng xưởng.

Phim hoạt hình đầu tiên của Việt Nam là phim nào?

Phim Đáng đời thằng Cáo ra mắt năm 1960, do đạo diễn Ngô Mạnh Lân thực hiện, thường được xem là phim hoạt hình đầu tiên của Việt Nam. Sau đó các xưởng trong nước làm thêm nhiều phim vẽ, phim búp bê và phim cắt giấy.

Họa sĩ phân cảnh khác họa sĩ diễn hoạt thế nào?

Họa sĩ phân cảnh vẽ toàn bộ phim thành các khung tĩnh để quyết định góc máy, bố cục và nhịp kể. Họa sĩ diễn hoạt làm cho nhân vật cử động trong từng cảnh đã được phân cảnh duyệt. Một người có thể làm cả hai, nhưng ở xưởng lớn đó là hai vị trí riêng.

Làm phim hoạt hình có cần vẽ giỏi không?

Phần lớn vị trí cần vẽ tốt, nhất là vẽ dáng và chuyển động. Nhưng cũng có những vị trí thiên về kỹ thuật như dựng mô hình 3D, gắn bộ xương, ánh sáng, hiệu ứng, dựng phim, nơi kỹ năng máy tính và toán học quan trọng hơn.

Stop-motion là gì?

Stop-motion, hay hoạt hình tĩnh vật, là cách làm phim bằng mô hình thật: xê dịch mô hình một chút, chụp một tấm ảnh, rồi lặp lại. Khi chiếu liên tục các tấm ảnh, mô hình trông như tự cử động. Đất nặn, giấy cắt, búp bê có khớp đều dùng được.