Nhà thiết kế âm thanh làm gì: tiếng phim, sân khấu và tiếng báo máy móc

Nhà thiết kế âm thanh quyết định chúng ta nghe thấy gì, nghe lúc nào và nghe to nhỏ ra sao: tiếng bước chân trong một bộ phim, tiếng mưa trên sân khấu kịch, tiếng "tinh" của lò vi sóng, tiếng tít tít ở đèn đi bộ cho người khiếm thị. Họ vừa là nghệ sĩ (âm thanh phải gợi đúng cảm xúc) vừa là người làm kỹ thuật (âm thanh phải rõ, đúng chỗ, không làm hại tai).

Âm thanh ở quanh ta đều có người thiết kế

Hãy thử để ý một ngày bình thường. Tiếng chuông báo hết giờ của nồi cơm điện, tiếng nhắc thắt dây an toàn trong ô tô, tiếng loa ở nhà ga, tiếng báo tin nhắn trên điện thoại: gần như đều do ai đó chọn hoặc làm ra. Mỗi tiếng phải trả lời được vài câu hỏi:

• Nó muốn nói điều gì? Xong rồi, cẩn thận, có người gọi, hay sai rồi?
• Nó có gây khó chịu không? Một tiếng báo nghe mỗi ngày hàng chục lần mà chói tai thì người dùng sẽ ghét cả cái máy.
• Nó có bị lẫn không? Tiếng báo cháy mà giống tiếng chuông cửa thì rất nguy hiểm.
• Ai cũng nghe được không? Người lớn tuổi thường nghe kém âm cao, nên tiếng báo quá cao có thể họ không nghe thấy.

Một ví dụ thú vị là xe điện. Xe điện chạy chậm gần như không phát ra tiếng, nên người đi bộ, nhất là người khiếm thị, có thể không biết xe đang tới. Vì vậy Liên minh châu Âu đã yêu cầu xe điện và xe lai mới phải có hệ thống phát âm thanh cảnh báo khi chạy chậm, áp dụng dần từ năm 2019. Tiếng đó do nhà thiết kế âm thanh làm: phải đủ dễ nghe để cảnh báo, nhưng không ồn ào làm phiền cả khu phố.

Trong một bộ phim, âm thanh gồm những lớp nào

Lớp	Là gì	Ví dụ
Lời thoại	Tiếng nói của nhân vật	Hai bạn nhỏ thì thầm trong lớp
Không khí (nền)	Âm thanh liên tục của một nơi	Tiếng ve, tiếng xe xa xa, tiếng quạt trần
Tiếng động	Âm của từng hành động	Bước chân, cửa đóng, ly đặt xuống bàn
Hiệu ứng	Âm thanh đặc biệt, có khi không có thật	Tiếng phép thuật, tiếng tàu vũ trụ
Âm nhạc	Nhạc nền dẫn dắt cảm xúc	Tiếng đàn chậm khi nhân vật chia tay

Nhà thiết kế âm thanh cân bằng các lớp này. Trong cảnh hai nhân vật nói chuyện quan trọng, nền và nhạc phải nhỏ lại để lời thoại rõ. Trong cảnh căng thẳng, có khi họ bỏ hết, để lại im lặng, và chính sự im lặng làm khán giả nín thở.

Rất nhiều tiếng động trong phim không được thu cùng lúc với cảnh quay, vì trường quay thường ồn hoặc micro đặt xa. Người ta thu lại sau trong phòng thu, và tiếng thật đôi khi được thay bằng thứ khác nghe "đúng" hơn: vò giấy bóng kính cho tiếng lửa tí tách, bẻ cọng rau cần cho tiếng xương gãy trong phim hành động.

Một chút vật lý cần biết

Âm thanh là dao động truyền qua không khí (hoặc nước, đất, kim loại). Hai đại lượng mà người làm âm thanh nói tới hằng ngày:

• Tần số, đo bằng héc (Hz): số lần dao động mỗi giây. Tần số cao nghe "thanh", tần số thấp nghe "trầm". Tai người trẻ khỏe thường nghe được khoảng từ 20 Hz đến 20.000 Hz, và giới hạn trên giảm dần khi lớn tuổi.
• Độ lớn, đo bằng đề-xi-ben (dB). Thang đề-xi-ben không tăng đều: cứ tăng khoảng 10 dB thì tai ta cảm thấy to gần gấp đôi.

Nhà thiết kế âm thanh dùng hiểu biết này để làm việc. Tiếng trầm cho cảm giác nặng, to lớn, đe dọa. Tiếng cao cho cảm giác nhỏ bé, nhanh nhẹn, sáng sủa. Một nhân vật khổng lồ bước đi sẽ được thêm lớp âm thật trầm, dù tai nghe điện thoại có khi không phát được hết.

Giữ tai cho cả đời làm nghề

Tai là "dụng cụ làm việc" của người làm âm thanh, và tổn thương thính lực do tiếng ồn thường không hồi phục. Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), trong hướng dẫn về nghe an toàn, khuyến nghị giới hạn khoảng 80 dB trong 40 giờ mỗi tuần với người lớn và 75 dB với trẻ em. Người trong nghề thường làm việc ở mức nhỏ vừa phải, nghỉ tai định kỳ, đeo nút bịt tai ở nơi ồn. Bạn nhỏ đeo tai nghe cũng nên giữ âm lượng vừa phải và nghỉ sau mỗi khoảng thời gian dài nghe liên tục.

Họ làm việc ở đâu

• Phim, hoạt hình, truyền hình: thu tiếng, làm tiếng động, trộn âm.
• Sân khấu, biểu diễn: âm thanh phát trực tiếp theo từng màn, đúng từng giây, không có cơ hội làm lại.
• Bảo tàng, triển lãm: âm thanh gợi không gian, như tiếng sóng ở khu trưng bày về biển.
• Thiết bị và sản phẩm: tiếng báo của máy móc, xe cộ, đồ gia dụng.
• Ứng dụng, phần mềm, sách nói, podcast: tiếng phản hồi khi bấm, nhạc mở đầu, thu giọng đọc.
• Không gian công cộng: tiếng thông báo ở ga tàu, sân bay; hệ thống âm thanh cho người khiếm thị.

Kỹ năng và đường học

• Nghe kỹ. Tập nhận ra từng lớp âm thanh trong một nơi ồn: bao nhiêu nguồn, nguồn nào gần, nguồn nào xa.
• Cảm nhịp và cảm xúc. Biết âm thanh nào làm cảnh vui hơn, buồn hơn, đáng sợ hơn.
• Nhạc lý cơ bản. Không bắt buộc chơi giỏi một nhạc cụ, nhưng hiểu nhịp, cao độ, hòa âm rất có ích.
• Vật lý âm thanh và kỹ thuật. Micro, dây cáp, bàn trộn, phần mềm dựng âm. Phần này học được dần.
• Tỉ mỉ. Một tiếng bước chân lệch hình một phần nhỏ của giây là khán giả thấy "sai sai" dù không biết vì sao.

Đường vào nghề khá đa dạng. Có người đi từ âm nhạc, có người đi từ kỹ thuật điện tử, có người đi từ điện ảnh. Ở bậc đại học và cao đẳng có các ngành và chuyên ngành như âm thanh điện ảnh – truyền hình, công nghệ kỹ thuật âm thanh, sản xuất âm nhạc. Nhiều người học thêm qua các khóa ngắn và làm việc cùng người đi trước. Như mọi nghề sáng tạo, thứ để giới thiệu bản thân là những đoạn âm thanh mình đã làm, kèm lời giải thích mình đã làm gì.

Thử làm: bản đồ âm thanh và một đoạn "phim không hình"

Phần 1: bản đồ âm thanh

1. Ngồi yên ở một chỗ (ban công, sân nhà, góc lớp học) trong 5 phút, nhắm mắt lại.
2. Vẽ một vòng tròn, mình ở giữa. Mỗi âm nghe thấy, ghi lên giấy theo đúng hướng nó phát ra: gần thì vẽ sát tâm, xa thì vẽ ra mép.
3. Đánh dấu tiếng nào liên tục (quạt, xe), tiếng nào chỉ thoáng qua (chó sủa, cửa đóng).

Nhiều bạn ngạc nhiên vì nghe được mười mấy âm khác nhau ở một nơi tưởng là yên tĩnh.

Phần 2: kể chuyện chỉ bằng tiếng

1. Viết một câu chuyện năm dòng, ví dụ: "Bạn nhỏ về nhà trời mưa, mở cửa, con mèo chạy ra, bạn rót nước, ngồi xuống thở phào."
2. Tìm đồ trong nhà để tạo từng tiếng: vẩy nước lên lá chuối hay áo mưa cho tiếng mưa, chìa khoá cho tiếng mở cửa, dép đi trong nhà cho bước chân. Không dùng đồ thủy tinh dễ vỡ hay vật nặng.
3. Dùng điện thoại thu từng tiếng, hoặc diễn trực tiếp sau tấm rèm.
4. Cho cả nhà nghe, không nói trước câu chuyện. Hỏi xem mọi người đoán được chuyện gì.

Để âm lượng loa vừa phải. Chỗ nào người nghe đoán sai, đó là chỗ âm thanh chưa đủ rõ, đúng như cách nhà thiết kế âm thanh tự kiểm tra.

Câu hỏi thường gặp

Nhà thiết kế âm thanh làm gì?

Họ chọn, thu, tạo và sắp xếp âm thanh cho phim, sân khấu, bảo tàng, ứng dụng hay thiết bị. Việc của họ là làm âm thanh rõ ràng, đúng cảm xúc và đúng mục đích, từ tiếng động trong phim đến tiếng báo của một chiếc máy.

Thiết kế âm thanh khác sáng tác nhạc thế nào?

Nhạc sĩ viết giai điệu và bản nhạc. Nhà thiết kế âm thanh lo toàn bộ phần nghe còn lại: tiếng động, không khí, hiệu ứng, và cách tất cả cùng nhạc hòa vào nhau. Trong nhiều dự án nhỏ, một người có thể làm cả hai.

Vì sao xe điện phải phát ra tiếng?

Xe điện chạy chậm rất êm nên người đi bộ, đặc biệt người khiếm thị, có thể không nhận ra xe đang tới. Vì thế một số nơi như Liên minh châu Âu yêu cầu xe điện mới phát âm thanh cảnh báo khi chạy chậm.

Nghe âm thanh bao nhiêu là an toàn cho trẻ em?

Theo hướng dẫn nghe an toàn của Tổ chức Y tế Thế giới, trẻ em nên giữ khoảng 75 dB trở xuống nếu nghe khoảng 40 giờ mỗi tuần. Cách đơn giản là để âm lượng tai nghe vừa phải, vẫn nghe được người bên cạnh gọi, và nghỉ tai thường xuyên. Có vấn đề về tai thì nên hỏi bác sĩ.

Muốn làm thiết kế âm thanh có cần biết chơi nhạc cụ không?

Không bắt buộc, nhưng hiểu nhịp và cao độ giúp ích nhiều. Quan trọng hơn là đôi tai biết nghe kỹ, óc tò mò về âm thanh xung quanh và sự kiên nhẫn để chỉnh từng chi tiết nhỏ.