Kiến trúc sư cảnh quan thiết kế công viên, sân trường thế nào

Kiến trúc sư cảnh quan thiết kế những không gian ngoài trời mà con người dùng chung: công viên, sân trường, bờ sông, quảng trường, khu vui chơi, khuôn viên bệnh viện. Họ không chỉ trồng cây cho đẹp. Họ quyết định lối đi chạy đâu, nước mưa thoát về đâu, chỗ nào có bóng mát vào buổi chiều, chỗ nào để trẻ con chạy nhảy, và khu vườn sẽ trông thế nào sau hai mươi năm khi cây đã lớn.

Khác kiến trúc sư xây nhà ở điểm nào

Kiến trúc sư công trình thiết kế ngôi nhà, toà nhà: tường, mái, phòng. Kiến trúc sư cảnh quan thiết kế mọi thứ bên ngoài và giữa các toà nhà. Điểm khác lớn nhất là vật liệu của họ sống và thay đổi.

	Kiến trúc công trình	Kiến trúc cảnh quan
Vật liệu chính	Gạch, bê tông, thép, kính	Đất, nước, cây, đá, địa hình, cùng với vật liệu xây
Khi xây xong	Gần như đã hoàn chỉnh	Mới là lúc bắt đầu, cây cần nhiều năm mới đủ lớn
Thay đổi theo mùa	Ít	Lá rụng, hoa nở, mùa mưa ngập, mùa khô nứt
Phải hiểu thêm	Kết cấu, điện, nước trong nhà	Thực vật, đất, dòng chảy nước, khí hậu, sinh vật

Vì vậy người làm cảnh quan phải tưởng tượng theo thời gian. Một hàng cây non trồng hôm nay chỉ cao ngang đầu người, nhưng mười lăm năm sau tán của nó có thể che kín cả lối đi. Đặt cây quá sát nhà là sau này rễ đội nền, cành chạm mái.

Nghề này có từ đâu

Con người làm vườn từ hàng nghìn năm trước, từ vườn thượng uyển của vua chúa đến vườn chùa, vườn nhà. Nhưng cái tên "kiến trúc sư cảnh quan" (landscape architect) gắn với người Mỹ Frederick Law Olmsted. Năm 1858, ông và kiến trúc sư Calvert Vaux thắng cuộc thi thiết kế Công viên Trung tâm (Central Park) ở New York. Điều Olmsted quan tâm là công viên phải dành cho mọi người, kể cả người nghèo không có vườn riêng, để ai cũng có chỗ đi dạo, hít thở.

Năm 1948, Liên đoàn Kiến trúc sư Cảnh quan Quốc tế (IFLA) được thành lập, nối các hội nghề của nhiều nước. Ở Việt Nam, kiến trúc cảnh quan được dạy như một ngành hoặc một chuyên ngành ở một số trường kiến trúc và lâm nghiệp.

Ở Việt Nam xưa cũng có tư duy cảnh quan rất tinh tế, dù không ai gọi bằng tên đó. Lăng tẩm ở Huế được đặt dựa theo núi, sông, hồ, cây; nhiều đình làng có ao trước, cây đa, sân rộng để hội họp. Đó đều là cách người xưa sắp xếp không gian ngoài trời cho hợp đất, hợp người.

Thiết kế một công viên đi qua những bước nào

1. Khảo sát hiện trạng. Đo địa hình chỗ cao chỗ thấp, xem đất cát hay đất sét, nước mưa đọng ở đâu, nắng gió hướng nào, cây nào có sẵn đáng giữ lại.
2. Hỏi người sẽ dùng. Ai sẽ đến: người già tập thể dục sáng sớm, trẻ con tan học, người đi làm đi tắt qua? Họ cần gì? Nhiều dự án tổ chức buổi lấy ý kiến người dân quanh khu vực.
3. Vẽ ý tưởng. Chia khu: khu yên tĩnh, khu sôi động, lối đi chính, lối đi phụ. Vẽ nhiều phương án thô.
4. Vẽ chi tiết. Mặt bằng (nhìn từ trên xuống), mặt cắt (cắt ngang để thấy độ cao của đất, cây, người), và hình phối cảnh để mọi người hình dung.
5. Chọn cây và vật liệu. Cây bản địa thường hợp khí hậu, ít cần tưới, nuôi được chim và côn trùng địa phương. Vật liệu lát phải không trơn khi mưa, không nóng rát khi nắng.
6. Theo dõi thi công. Đảm bảo độ dốc thoát nước đúng, cây trồng đúng cách.
7. Chăm sóc và điều chỉnh. Sau vài năm, xem người ta thật sự đi lối nào. Nếu cỏ bị dẫm mòn thành một đường mòn, có khi đó là lối đi đáng làm chính thức.

Những vấn đề lớn mà nghề này đang giải

Nắng nóng đô thị

Mặt đường nhựa và bê tông hút nắng cả ngày rồi toả nhiệt về đêm, khiến trung tâm thành phố nóng hơn vùng ven. Hiện tượng này gọi là đảo nhiệt đô thị. Cây xanh che bóng và thoát hơi nước qua lá, làm khu vực quanh nó mát hơn rõ rệt. Kiến trúc sư cảnh quan tính toán đặt cây ở đâu để che được nắng chiều cho lối đi, ghế ngồi, sân trường.

Mưa lớn và ngập

Khi mặt đất bị phủ kín bằng bê tông, nước mưa không thấm được, đổ dồn xuống cống và gây ngập. Giải pháp cảnh quan là để nước có chỗ thấm: vườn mưa (một khoảng trũng trồng cây chịu úng, nhận nước từ mái và sân), gạch lát có khe, hồ điều hoà có thể chứa nước khi mưa to rồi rút dần.

Chỗ cho sinh vật

Một công viên chỉ trồng cỏ và vài loại cây cảnh thì ít chim, ít bướm. Trồng nhiều tầng (cây cao, cây bụi, cỏ, hoa), để lại một góc ít cắt tỉa, dùng cây bản địa sẽ giúp sinh vật quay về.

Không gian cho mọi lứa tuổi

Lối đi bằng phẳng cho xe lăn và xe đẩy em bé, ghế có tựa cho người già, khu chạy nhảy tách khỏi đường xe, đèn đủ sáng buổi tối. Một không gian tốt là nơi đứa trẻ năm tuổi và người ông bảy mươi tuổi đều thấy thoải mái.

Kỹ năng và đường học

• Vẽ và hình dung không gian: vẽ mặt bằng, mặt cắt, phối cảnh; tưởng tượng một chỗ sẽ trông thế nào lúc 7 giờ sáng và 5 giờ chiều.
• Sinh học và địa lý: hiểu cây, đất, nước, khí hậu của từng vùng. Cây hợp với đồi đất đỏ Tây Nguyên khác hẳn cây hợp với bãi cát ven biển miền Trung.
• Toán: tính diện tích, độ dốc, khối lượng đất đào đắp, lượng nước cần thoát.
• Lắng nghe: người dùng không phải lúc nào cũng nói đúng điều họ cần, phải quan sát họ.
• Phần mềm: vẽ kỹ thuật, dựng mô hình 3D, bản đồ số. Học được ở trường hoặc khoá ngắn.

Ở bậc THPT, các môn Mỹ thuật, Sinh học, Địa lý và Toán đều có ích. Nhiều trường kiến trúc tuyển sinh có thi vẽ, nên cần tìm hiểu kỹ yêu cầu của trường mình nhắm. Ngoài kiến trúc cảnh quan, các ngành gần như quy hoạch đô thị, lâm nghiệp đô thị, kỹ thuật môi trường cũng có thể dẫn đến công việc thiết kế không gian xanh.

Thử làm: bản đồ nắng và bóng của sân trường

Bạn cần: giấy kẻ ô, bút chì màu, một nhiệt kế (nếu có), đồng hồ. Làm cùng bạn bè, có thầy cô biết và cho phép.

1. Vẽ sơ đồ sân trường nhìn từ trên xuống: các dãy nhà, cây lớn, cổng, chỗ để xe. Mỗi ô giấy tương ứng vài bước chân.
2. Vào ba thời điểm trong ngày (giờ vào học, giờ ra chơi giữa buổi, giờ tan học), tô màu vàng những chỗ đang nắng, màu xanh những chỗ có bóng râm.
3. Nếu có nhiệt kế, đặt ở chỗ nắng và chỗ bóng, chờ vài phút rồi ghi nhiệt độ. Đo cùng một độ cao (ví dụ ngang thắt lưng) ở mọi chỗ cho công bằng, cầm cẩn thận để không làm rơi vỡ.
4. Đánh dấu bằng chấm đỏ chỗ học sinh hay tụ tập nhất.
5. So sánh: chỗ đông người có trùng chỗ bóng mát không? Chỗ nào đông mà nắng chang chang?
6. Đề xuất trên giấy: nên trồng một cây hoặc làm một mái che ở đâu, và giải thích vì sao.

Đây chính là cách kiến trúc sư cảnh quan bắt đầu một dự án: quan sát trước, thiết kế sau.

Câu hỏi thường gặp

Kiến trúc sư cảnh quan làm gì?

Kiến trúc sư cảnh quan thiết kế không gian ngoài trời như công viên, sân trường, bờ sông, quảng trường. Họ quyết định địa hình, lối đi, cây xanh, cách thoát nước mưa và chỗ cho người dùng, sao cho không gian đẹp, an toàn và bền theo thời gian.

Kiến trúc sư cảnh quan có phải là người làm vườn không?

Không hẳn. Người làm vườn trồng và chăm sóc cây hằng ngày. Kiến trúc sư cảnh quan thiết kế cả không gian, vẽ bản vẽ và phối hợp với nhiều bên. Hai nghề cần nhau, và người thiết kế giỏi thường hiểu cây rất kỹ.

Vườn mưa là gì?

Vườn mưa là một khoảng đất hơi trũng trồng cây chịu được ngập, nhận nước mưa chảy từ mái nhà, sân, đường. Nước được giữ lại và thấm dần xuống đất thay vì đổ hết vào cống, giúp giảm ngập khi mưa lớn.

Vì sao nên trồng cây bản địa trong công viên?

Cây bản địa đã quen với khí hậu và đất của vùng nên thường khoẻ, ít cần tưới và chăm. Chúng cũng là nguồn thức ăn và chỗ ở cho chim, côn trùng địa phương, giúp công viên có nhiều sự sống hơn.

Học ngành kiến trúc cảnh quan có cần thi vẽ không?

Nhiều trường kiến trúc có thi năng khiếu vẽ khi tuyển sinh, nhưng yêu cầu khác nhau theo từng trường và từng năm. Cách chắc nhất là đọc thông báo tuyển sinh chính thức của trường mình muốn vào và hỏi thầy cô hướng nghiệp.