Nghề biên kịch làm việc với ai: đạo diễn, diễn viên và các vòng sửa

Biên kịch hiếm khi làm việc một mình đến cuối. Họ viết bản đầu một mình, nhưng từ lúc kịch bản rời bàn viết, nó đi qua tay nhà sản xuất, đạo diễn, diễn viên, người lo bối cảnh, và được sửa nhiều vòng cho tới ngày quay hay đêm diễn đầu tiên. Hiểu nghề biên kịch là hiểu chuỗi làm việc chung đó: ai góp ý điều gì, vì sao phải sửa, và người viết giữ được gì của mình.

Biên kịch làm việc với những ai

Mỗi người trong đoàn đọc kịch bản bằng một con mắt khác. Biên kịch phải nghe được tất cả mà không đánh mất câu chuyện.

Người cùng làm	Họ đọc kịch bản để tìm gì	Góp ý hay gặp
Nhà sản xuất	Kinh phí, lịch quay, khán giả mà dự án nhắm tới	"Cảnh mưa đêm này tốn quá, chuyển sang ban ngày được không?"
Đạo diễn	Hình ảnh, nhịp kể, cách dàn dựng từng cảnh	"Cảnh này nói nhiều quá, để hình ảnh tự kể."
Diễn viên	Nhân vật có thật không, câu thoại có nói lên được không	"Nhân vật của em sẽ không bao giờ nói câu này."
Biên tập kịch bản	Lỗ hổng logic, chỗ lặp, chỗ khó hiểu	"Tập 3 nhân vật đã biết bí mật, sao tập 5 lại ngạc nhiên?"
Thiết kế bối cảnh, đạo cụ, phục trang	Cần dựng gì, tìm gì, may gì	"Nhà thời đó không có cửa kính như thế."
Thư ký trường quay	Sự liền mạch giữa các cảnh quay ở những ngày khác nhau	"Áo nhân vật ướt ở cảnh trước, cảnh sau lại khô."

Không phải góp ý nào cũng đúng, và biên kịch không phải sửa theo mọi lời. Nhưng một góp ý dù sai cách giải quyết vẫn thường chỉ ra một chỗ có vấn đề thật. Người viết giỏi hỏi lại: "Anh chị thấy khó chịu ở đâu?" rồi tự tìm cách sửa hợp với câu chuyện, thay vì chép nguyên giải pháp người khác đưa.

Một kịch bản được sửa qua bao nhiêu vòng

Không có con số cố định. Phim ngắn có thể chỉ qua vài bản. Phim dài có khi được viết lại hàng chục lần trong nhiều năm, thậm chí đổi cả người viết. Lý do sửa thường thuộc mấy nhóm:

• Câu chuyện chưa rõ: người đọc thử không hiểu nhân vật muốn gì, hoặc thấy đoạn giữa bị chùng.
• Kinh phí: cảnh đông người, cảnh đêm, cảnh trên nước, cảnh có động vật đều tốn kém. Nhà sản xuất có thể yêu cầu gộp, cắt hoặc chuyển bối cảnh.
• Bối cảnh thật: không thuê được ngôi nhà như đã tả, hoặc thời tiết mùa đó không hợp, nên cảnh phải viết lại cho nơi tìm được.
• Diễn viên: khi đã chọn được người đóng, biên kịch thường chỉnh lời thoại cho hợp giọng, tuổi, vùng miền của diễn viên ấy.
• Thời lượng: kịch bản dài quá khung giờ phát sóng hoặc thời lượng phim định ra.
• Kiểm duyệt nội dung: tác phẩm phát hành rộng phải qua khâu duyệt nội dung theo quy định của từng nơi, có khi phải sửa chi tiết.

Đánh dấu bản sửa để cả đoàn không nhầm

Khi kịch bản đã phát cho cả đoàn mà vẫn còn sửa, nguy cơ lớn nhất là mỗi người cầm một bản khác nhau. Trong ngành phim Mỹ có một quy ước lâu đời: trang sửa được in trên giấy màu khác theo thứ tự (thường bắt đầu từ trắng, rồi xanh lam, hồng, vàng, xanh lá…), và dòng nào thay đổi có dấu sao ở lề. Nhìn màu giấy là biết ai đang cầm bản cũ. Nhiều đoàn phim nơi khác cũng có cách riêng như ghi số bản và ngày sửa ở đầu mỗi trang. Mục đích giống nhau: mọi người cùng làm trên đúng một bản.

Đọc kịch bản quanh bàn

Trước khi quay hoặc tập kịch, nhiều đoàn tổ chức một buổi đọc quanh bàn: diễn viên ngồi quanh một chiếc bàn dài, mỗi người đọc to lời thoại của vai mình, một người đọc phần mô tả hành động. Đạo diễn, nhà sản xuất và biên kịch ngồi nghe.

Buổi đọc này cho biên kịch những điều mà đọc thầm một mình không bao giờ thấy:

1. Câu nào vấp miệng. Diễn viên đọc đến đó thì ngắc ngứ, hoặc tự đổi chữ cho dễ nói.
2. Chỗ nào khán giả sẽ cười hay lặng đi. Phản ứng của những người ngồi quanh bàn là phép thử đầu tiên.
3. Đoạn nào kéo dài. Khi mọi người bắt đầu cựa quậy, liếc điện thoại, đoạn đó cần cắt.
4. Thời lượng gần đúng. Đọc trọn kịch bản với nhịp nói thật cho một ước lượng tốt về độ dài.

Biên kịch thường ghi chép kín trang trong buổi đọc, và bản sửa ngay sau đó thường là một trong những bản thay đổi nhiều nhất.

Phòng biên kịch của phim truyền hình nhiều tập

Một bộ phim truyền hình vài chục tập là quá nhiều cho một người viết kịp lịch. Vì vậy nhiều dự án lập một nhóm biên kịch, thường gọi là phòng biên kịch. Cách làm phổ biến:

• Biên kịch chính (hoặc tổng biên kịch) giữ hướng đi của cả bộ phim và có tiếng nói cuối cùng về câu chuyện.
• Cả nhóm cùng dựng khung: mỗi tập xảy ra chuyện gì, các mạch chuyện đan nhau ra sao. Nhiều phòng dùng một bức tường dán thẻ, mỗi thẻ một cảnh, mỗi cột một tập.
• Chia tập: từng người viết bản nháp cho tập được giao, rồi biên kịch chính đọc và chỉnh để giọng cả bộ phim thống nhất.
• Sổ tay của bộ phim: một tài liệu ghi tính cách, quá khứ, quan hệ của mọi nhân vật, những sự kiện đã xảy ra. Trong tiếng Anh nó hay được gọi là "series bible". Không có sổ này, tập 30 dễ mâu thuẫn với tập 4.

Ở phim dài tập, có những dự án vừa quay vừa viết các tập sau. Biên kịch khi đó chịu áp lực lịch rất lớn, nhưng cũng có thể điều chỉnh câu chuyện theo diễn xuất thực tế của diễn viên.

Viết cho sân khấu, phim, hoạt hình hay phát thanh khác nhau thế nào

Loại hình	Điều khác biệt khi viết	Người biên kịch làm việc gần nhất
Sân khấu	Ít đổi cảnh vì phải dựng trên một sân khấu; khán giả ngồi trước mặt; lời thoại và diễn xuất mang phần lớn câu chuyện	Đạo diễn sân khấu, diễn viên trong các buổi tập
Phim người đóng	Kể bằng hình là chính; đổi cảnh dễ; máy quay chọn điều khán giả nhìn thấy	Đạo diễn, nhà sản xuất
Hoạt hình	Không bị giới hạn bởi vật lý thật; kịch bản thường được họa sĩ phân cảnh "viết lại bằng hình"; lời thoại thu trước khi diễn hoạt	Đạo diễn, họa sĩ phân cảnh
Phát thanh, truyện audio	Mọi thứ phải nghe ra được; nhân vật gọi tên nhau thường xuyên để người nghe không lẫn; ít người nói cùng lúc	Đạo diễn âm thanh, diễn viên lồng tiếng

Một điểm thú vị của sân khấu: kịch bản có thể tiếp tục thay đổi qua các buổi tập và cả những đêm diễn đầu, vì biên kịch và đạo diễn được thấy phản ứng của khán giả thật mỗi tối. Phim thì khi đã quay xong, phần sửa còn lại chủ yếu nằm ở khâu dựng.

Ở hoạt hình, ranh giới giữa biên kịch và họa sĩ phân cảnh khá mềm. Nhiều câu đùa bằng hình, nhiều đoạn hành động được nghĩ ra ngay trên bàn vẽ phân cảnh chứ không có trong kịch bản chữ.

Tên tác giả và chuyện chuyển thể

Kịch bản là tác phẩm có quyền tác giả. Khi phim ra mắt, tên biên kịch xuất hiện trong phần giới thiệu, và nếu nhiều người cùng viết thì việc ghi tên thường được thoả thuận từ trước. Khi chuyển thể một cuốn tiểu thuyết hay truyện ngắn thành phim, đoàn làm phim phải có sự đồng ý của người giữ quyền tác phẩm gốc. Với học sinh, bài học gần gũi là: dựng kịch từ truyện của bạn khác thì ghi rõ tên bạn ấy, làm chung thì ghi tên mọi người.

Học nghề biên kịch ra sao

Phần kỹ thuật viết như cấu trúc câu chuyện và lời thoại tự nhiên đã có trong hai bài về cấu trúc ba hồi và viết lời thoại ở chuyên mục Kể chuyện có lựa chọn. Ở đây chỉ nói về đường vào nghề:

• Đứng gần nơi làm thật. Tham gia câu lạc bộ kịch, đội làm phim ngắn của trường, chương trình phát thanh học đường. Biết diễn viên, quay phim, dựng phim cần gì giúp viết thực tế hơn.
• Tập nhận góp ý. Đưa bài cho người khác đọc, ghi lại mọi góp ý mà không cãi ngay, để một ngày rồi mới quyết định sửa gì.
• Đọc kịch bản đã xuất bản và xem kịch trực tiếp. So kịch bản với tác phẩm hoàn chỉnh để thấy đoàn đã thay đổi những gì.
• Học chính quy hoặc ngắn hạn. Một số trường đào tạo sân khấu, điện ảnh có ngành biên kịch; văn học, báo chí cũng là nền tốt; ngoài ra có lớp ngắn hạn và trại sáng tác.
• Bắt đầu từ vị trí phụ. Nhiều người vào nghề bằng việc làm trợ lý biên kịch, biên tập kịch bản, hay viết cho phim ngắn, chương trình thiếu nhi, rồi được giao việc lớn dần.

Thử làm: một buổi đọc quanh bàn và hai vòng sửa

Bạn cần: một kịch bản ngắn khoảng hai, ba trang do bạn viết (có thể dựng từ một cảnh truyện cổ tích), 4–5 bạn, ba cây bút màu khác nhau.

1. Chia vai trong "đoàn": một bạn làm đạo diễn, một bạn làm nhà sản xuất, các bạn còn lại làm diễn viên. Bạn là biên kịch, chỉ ngồi nghe và ghi.
2. Nhà sản xuất đặt một giới hạn, ví dụ: "Chỉ được dùng hai bối cảnh và ba diễn viên."
3. Đọc quanh bàn lần 1. Diễn viên đọc to vai mình, đạo diễn đọc phần mô tả. Bạn dùng bút màu thứ nhất gạch dưới chỗ vấp, chỗ mọi người cười, chỗ thấy dài.
4. Nghe góp ý. Mỗi người nói một điều, bạn chỉ ghi, chưa giải thích.
5. Sửa vòng 1 sao cho vừa với giới hạn của nhà sản xuất. Đánh dấu các dòng đã đổi bằng bút màu thứ hai.
6. Đọc lại và sửa vòng 2, đánh dấu bằng bút màu thứ ba.
7. So ba bản. Ghi lại một điều bạn đã bỏ dù rất thích, và vì sao bỏ.

Phần lớn các bạn sẽ thấy bản thứ ba ngắn hơn, rõ hơn và dễ diễn hơn bản đầu. Đó đúng là điều diễn ra trong các đoàn làm phim, làm kịch thật.

Câu hỏi thường gặp

Biên kịch làm việc với những ai?

Biên kịch làm việc với nhà sản xuất, đạo diễn, diễn viên, biên tập kịch bản và các bộ phận như bối cảnh, phục trang. Mỗi bên đọc kịch bản theo góc của mình và góp ý, còn biên kịch tìm cách sửa sao cho câu chuyện vẫn giữ được điều cốt lõi.

Vì sao kịch bản phải sửa nhiều lần?

Kịch bản phải sửa vì câu chuyện chưa rõ, vì kinh phí, bối cảnh, lịch quay, vì hợp với diễn viên được chọn, hoặc vì thời lượng. Không có số vòng cố định; phim ngắn có thể vài bản, phim dài có khi hàng chục bản.

Đọc kịch bản quanh bàn là gì?

Đó là buổi diễn viên ngồi quanh bàn đọc to toàn bộ kịch bản trước khi quay hoặc tập. Biên kịch và đạo diễn nghe để phát hiện câu thoại khó nói, đoạn dài, chỗ khán giả có thể cười, rồi sửa kịch bản sau buổi đọc.

Phòng biên kịch là gì?

Phòng biên kịch là nhóm nhiều biên kịch cùng làm một bộ phim truyền hình nhiều tập. Cả nhóm dựng khung câu chuyện, chia nhau viết từng tập, còn biên kịch chính chỉnh lại để cả bộ phim cùng một giọng và không mâu thuẫn.

Viết kịch sân khấu khác viết kịch bản phim thế nào?

Kịch sân khấu ít đổi cảnh, diễn trực tiếp trước khán giả và dựa nhiều vào lời thoại, diễn xuất. Kịch bản phim kể nhiều bằng hình ảnh, đổi cảnh dễ dàng và máy quay quyết định khán giả thấy gì. Kịch sân khấu còn có thể tiếp tục được sửa qua các buổi tập và đêm diễn.