Họa sĩ minh họa vẽ cho ai và học gì: sách, báo, khoa học, bao bì

Họa sĩ minh họa là người vẽ để giải thích hoặc kể một điều có sẵn trong chữ: một câu chuyện, một bài học, một bài báo, một hướng dẫn lắp ráp. Khác với tranh treo tường, tranh minh họa luôn có "đề bài" và có người đọc cụ thể. Muốn vào nghề, kỹ năng quan trọng nhất không phải vẽ thật giống, mà là đọc hiểu đề bài và vẽ sao cho người khác hiểu nhanh.

Tranh minh họa có ở những đâu

Nhiều bạn nghĩ họa sĩ minh họa chỉ vẽ sách thiếu nhi. Thật ra tranh minh họa có mặt ở rất nhiều chỗ, và mỗi chỗ đòi một kiểu làm khác nhau.

Nơi dùng	Tranh phải làm được gì	Điều khó nhất
Sách tranh, truyện thiếu nhi	Kể chuyện cùng chữ, có khi kể thêm điều chữ không nói	Giữ nhân vật giống nhau qua hàng chục trang
Sách giáo khoa	Giúp học sinh hiểu một khái niệm	Đúng kiến thức, không gây hiểu nhầm
Báo, tạp chí	Tóm một ý trừu tượng thành một hình	Làm rất nhanh, có khi trong một ngày
Khoa học, y học	Cho thấy thứ khó chụp ảnh: bên trong tế bào, mặt cắt của đá	Chính xác từng chi tiết, phải hỏi nhà khoa học
Bao bì, quảng cáo	Làm sản phẩm dễ nhận ra trên kệ	Vừa đẹp vừa hợp với chữ và logo
Hướng dẫn sử dụng, biển chỉ dẫn	Chỉ cách làm mà không cần đọc chữ	Ai ở nước nào cũng phải hiểu giống nhau

Ngay cả hình vẽ trên tờ hướng dẫn lắp tủ hay tờ hướng dẫn thoát hiểm trên máy bay cũng là tranh minh họa. Người vẽ những tờ đó phải nghĩ rất kỹ: nếu người xem đang vội, đang sợ, hoặc không biết chữ thì họ có làm đúng không?

Một bức tranh minh họa ra đời qua những bước nào

Dù vẽ cho sách hay cho báo, quy trình thường đi theo các bước gần giống nhau:

1. Nhận đề bài. Biên tập viên gửi bản thảo hoặc mô tả: tranh để làm gì, cỡ bao nhiêu, in màu hay đen trắng, khi nào cần.
2. Đọc và gạch ý. Họa sĩ đọc nhiều lần, đánh dấu khoảnh khắc đáng vẽ nhất. Trong một trang truyện có thể có năm chuyện xảy ra, nhưng chỉ chọn một khoảnh khắc.
3. Tìm tư liệu. Nếu truyện diễn ra ở làng chài miền Trung, họa sĩ phải xem thuyền thúng, lưới, áo quần của người dân ở đó trông thế nào. Vẽ sai một chiếc nón hay một mái nhà là người đọc ở vùng đó nhận ra ngay.
4. Vẽ phác nhỏ. Thường vẽ nhiều phương án bé bằng bao diêm để thử bố cục: nhân vật đứng đâu, nhìn từ trên xuống hay từ dưới lên.
5. Gửi phác để duyệt. Biên tập viên và tác giả góp ý. Đây là lúc sửa rẻ nhất, vì chưa tô màu gì cả.
6. Vẽ hoàn chỉnh. Bằng màu nước, bột màu, chì màu, cắt dán hoặc trên máy tính, tùy phong cách.
7. Chỉnh để in. Kiểm tra màu, cỡ, chừa chỗ cho chữ và phần lề bị xén khi đóng sách.

Bước 2 và 4 chiếm nhiều thời gian hơn nhiều người tưởng. Một họa sĩ có kinh nghiệm thường nói rằng phần "nghĩ" còn lâu hơn phần "vẽ".

Chữ và tranh chia nhau việc kể

Một bức tranh minh họa tốt không lặp lại y nguyên điều chữ đã nói. Nếu câu văn viết "Cậu bé buồn", vẽ một cậu bé mặt buồn là đúng nhưng hơi thừa. Họa sĩ giỏi sẽ tìm cách cho người đọc thấy vì sao cậu buồn: chiếc diều mắc trên ngọn cây, đôi dép lệch, con mèo quay lưng.

Trong sách tranh, có khi tranh còn kể ngược lại với chữ để tạo bất ngờ. Chữ viết "Hôm nay chẳng có gì xảy ra", còn tranh lại cho thấy một chú voi đang lén đi qua phía sau. Trẻ con rất thích phát hiện những chi tiết như vậy, và đó là lý do nhiều cuốn sách tranh được đọc đi đọc lại.

Giữ nhân vật nhất quán

Một cuốn sách tranh có thể có ba mươi hai trang, nghĩa là nhân vật xuất hiện vài chục lần ở các góc khác nhau. Để không bị "trôi" (lúc to lúc nhỏ, lúc tóc dài lúc tóc ngắn), họa sĩ thường làm một tờ mẫu nhân vật: vẽ nhân vật từ trước, từ bên cạnh, từ sau lưng, kèm vài biểu cảm và bảng màu. Tờ mẫu này dán ngay cạnh bàn vẽ suốt thời gian làm sách.

Kỹ năng cần rèn, kể cả khi mới 10 tuổi

Vẽ từ quan sát

Đây là nền móng. Vẽ cái cốc trên bàn, vẽ con mèo đang ngủ, vẽ người đứng chờ xe buýt. Vẽ từ quan sát giúp tay quen với hình khối, ánh sáng và tỉ lệ. Sau này khi vẽ từ tưởng tượng, những gì đã quan sát sẽ tự hiện ra.

Vẽ nhanh

Ký họa là vẽ trong một, hai phút, chỉ bắt dáng chính. Mang một cuốn sổ nhỏ, mỗi ngày ký họa vài người hoặc vài con vật. Không cần đẹp. Mục tiêu là bắt được điệu bộ: người đang mỏi chân, đứa trẻ đang chạy, ông cụ đang cúi nhặt đồ.

Đọc hiểu và đặt câu hỏi

Họa sĩ minh họa phải đọc nhiều. Đọc truyện để hiểu cách kể, đọc sách khoa học để biết vẽ cho đúng. Khi nhận đề bài, người giỏi thường hỏi lại: người đọc bao nhiêu tuổi, tranh in to hay nhỏ, có chỗ nào tác giả muốn nhấn mạnh không.

Dùng nhiều chất liệu

Thử chì, bút mực, màu nước, sáp màu, giấy cắt dán, rồi mới đến vẽ trên máy tính bảng. Mỗi chất liệu dạy một điều. Màu nước dạy cách để trống chỗ sáng. Cắt dán dạy cách nghĩ bằng mảng lớn. Nhiều họa sĩ chuyên nghiệp vẽ trên máy nhưng vẫn giữ cảm giác của chất liệu tay vì họ đã từng dùng thật.

Làm việc với người khác

Họa sĩ minh họa hiếm khi làm một mình. Có tác giả, biên tập viên, người dàn trang, nhà in. Nghe góp ý mà không tự ái, sửa đúng hạn, giải thích được vì sao mình chọn cách vẽ này: đó là kỹ năng nghề không kém gì cầm bút.

Đường học: từ lớp vẽ đến nghề

Không có một con đường duy nhất. Có thể hình dung như mấy chặng sau:

• Tiểu học và THCS: vẽ nhiều, vẽ mọi thứ. Giờ Mỹ thuật ở trường, câu lạc bộ vẽ, nhà thiếu nhi, hoặc tự vẽ ở nhà đều được. Quan trọng là đều đặn.
• THPT: nếu muốn thi vào các ngành mỹ thuật, nhiều trường có bài thi năng khiếu như vẽ hình họa (vẽ tượng, vẽ người) và vẽ trang trí hoặc bố cục màu. Cần tìm hiểu đề thi của chính trường mình nhắm, vì mỗi nơi một khác, và thường phải luyện riêng một thời gian.
• Đại học, cao đẳng: các ngành có thể dẫn tới minh họa gồm hội họa, đồ họa, thiết kế đồ họa, đồ họa truyện tranh. Một số người học ngành khác hẳn (sinh học, kiến trúc) rồi rẽ sang vẽ minh họa trong lĩnh vực mình hiểu.
• Tự học và làm thật: nhiều họa sĩ minh họa học thêm qua lớp ngắn hạn, sách, và quan trọng nhất là vẽ cho những dự án thật, dù nhỏ: bìa tập san của trường, tranh cho câu lạc bộ đọc sách.

Điều mọi con đường đều cần là một hồ sơ tác phẩm: tập hợp những bức tốt nhất, cho thấy mình vẽ được gì và kể chuyện thế nào. Nhà xuất bản thường nhìn hồ sơ trước khi hỏi bằng cấp.

Những điều người trong nghề hay nhắc

Thứ nhất, tôn trọng bản quyền. Tranh trên mạng có tác giả. Xem để học thì được, chép lại rồi nhận là của mình hay đem bán là sai. Khi tập vẽ theo tranh người khác, hãy ghi rõ "vẽ theo tranh của …" và giữ trong sổ riêng.

Thứ hai, vẽ đúng sự thật khi đề bài cần sự thật. Tranh trong sách khoa học mà vẽ sai số chân của con côn trùng (côn trùng có sáu chân) là làm học sinh học sai. Nhiều họa sĩ khoa học có thói quen hỏi lại chuyên gia trước khi nộp.

Thứ ba, phong cách đến sau. Nhiều bạn trẻ lo "mình chưa có phong cách riêng". Phong cách thường hình thành tự nhiên sau hàng trăm, hàng nghìn bức vẽ, từ những thứ mình hay chọn và hay bỏ. Cố tạo phong cách sớm quá dễ biến thành bắt chước một người mình thích.

Thử làm: minh họa một trang truyện cổ tích

Bạn cần: giấy, bút chì, tẩy, màu bất kỳ, một truyện cổ tích quen thuộc (ví dụ Cây khế hoặc Sự tích trầu cau). Thời gian khoảng một buổi chiều.

1. Chọn một đoạn văn khoảng năm, sáu câu trong truyện.
2. Gạch chân ba khoảnh khắc có thể vẽ. Chọn một, và viết một dòng: "Mình muốn người xem cảm thấy …" (hồi hộp? buồn cười? tiếc nuối?).
3. Vẽ phác bốn ô nhỏ, mỗi ô một bố cục khác nhau: nhìn gần, nhìn xa, nhìn từ trên cao, nhìn từ sau lưng nhân vật.
4. Đưa bốn ô cho một người trong nhà xem mà không đọc đoạn văn. Hỏi: "Con nghĩ chuyện gì đang xảy ra?" Ô nào được đoán đúng nhất là ô mạnh nhất.
5. Vẽ to ô đó, chừa một khoảng trống cho chữ (như trang sách thật), rồi tô màu.
6. Thêm một chi tiết nhỏ mà chữ không nói, để người đọc tinh mắt tự phát hiện.

Ghi ngày tháng ở mặt sau. Vài tháng sau làm lại với một đoạn khác, bạn sẽ thấy rõ mình đã tiến bộ ở đâu.

Câu hỏi thường gặp

Họa sĩ minh họa khác họa sĩ vẽ tranh thế nào?

Họa sĩ vẽ tranh (hội họa) thường tự chọn đề tài và tranh đứng một mình. Họa sĩ minh họa vẽ theo một nội dung có sẵn như truyện, bài báo hay bài học, và tranh phải giúp người đọc hiểu nội dung đó. Nhiều người làm cả hai việc.

Muốn làm họa sĩ minh họa có cần vẽ trên máy tính không?

Không bắt buộc. Nhiều họa sĩ vẫn vẽ tay rồi chụp hoặc quét lên máy. Tuy vậy, biết dùng máy tính bảng và phần mềm vẽ giúp sửa nhanh hơn, nên phần lớn người trong nghề hôm nay biết cả hai cách.

Bao nhiêu tuổi thì nên bắt đầu học vẽ nghiêm túc?

Tuổi nào cũng bắt đầu được. Với trẻ 9–15 tuổi, điều quý nhất là vẽ đều đặn và vẽ từ quan sát. Luyện thi năng khiếu bài bản thường bắt đầu ở cấp THPT, khi đã chọn được ngành muốn thi.

Vẽ theo tranh người khác có sai không?

Vẽ theo để tập là cách học lâu đời, không sai. Sai là khi đem bản vẽ theo đi đăng, bán hoặc dự thi mà không ghi rõ tác giả gốc. Nên ghi chú "vẽ theo tranh của …" ngay trên bản tập.

Hồ sơ tác phẩm của họa sĩ minh họa gồm những gì?

Thường gồm khoảng mười đến hai mươi bức tốt nhất, có cả nhân vật, cảnh, và ít nhất một chuỗi tranh kể cùng một câu chuyện. Nhiều người kèm cả bản phác để cho thấy cách mình suy nghĩ.