Nhà thiết kế đồ chơi làm gì: ý tưởng, mẫu thử và kiểm tra an toàn

Nhà thiết kế đồ chơi nghĩ ra món đồ chơi mới, làm mẫu thử, cho trẻ dùng thử, rồi chỉnh sửa cho tới khi món đồ vừa vui, vừa hợp lứa tuổi, vừa an toàn và làm ra được ở nhà máy với giá hợp lý. Nghề này cần cả trí tưởng tượng của một đứa trẻ lẫn sự cẩn thận của một kỹ sư, vì người dùng của họ là những người nhỏ tuổi nhất và dễ bị tổn thương nhất.

Thiết kế đồ chơi bắt đầu từ việc hiểu trẻ ở từng tuổi

Một món đồ chơi tuyệt vời cho trẻ 8 tuổi có thể vô dụng, thậm chí nguy hiểm, với trẻ 2 tuổi. Vì vậy câu hỏi đầu tiên của nhà thiết kế là: đồ chơi này dành cho ai?

Lứa tuổi	Trẻ đang học gì	Đồ chơi thường hợp	Điều cần cẩn thận
Dưới 3 tuổi	Cầm nắm, cho vào miệng, nghe nhìn	Khối mềm to, xúc xắc vải, đồ chơi kéo	Không có chi tiết nhỏ có thể nuốt; không dây dài
3–6 tuổi	Đóng vai, xếp hình, chạy nhảy	Bộ đồ nấu ăn, khối gỗ, xe đẩy	Góc cạnh tròn, sơn an toàn, chắc chắn khi bị ném
6–9 tuổi	Luật lệ, đếm, lắp ráp đơn giản	Bộ lắp ghép, đồ chơi khoa học đơn giản	Hướng dẫn rõ, không cần dụng cụ nguy hiểm
9–14 tuổi	Chế tạo, thử thách, sưu tầm, chơi nhóm	Mô hình, bộ thí nghiệm, đồ chơi chiến thuật bàn cờ	Thử thách đủ khó; pin, nam châm, hoá chất phải đúng chuẩn

Nhà thiết kế đồ chơi thường đọc về tâm lý học phát triển, quan sát trẻ chơi ở lớp mẫu giáo, ở nhà, ở công viên. Họ để ý những điều người lớn hay bỏ qua: trẻ nhỏ thích đồ chơi phát tiếng khi lắc, thích cái hộp hơn món quà bên trong, thích lặp đi lặp lại một việc tới hàng chục lần.

Một món đồ chơi ra đời qua những bước nào

1. Ý tưởng. Có thể đến từ việc quan sát trẻ, từ một món đồ chơi dân gian, từ một hiện tượng khoa học thú vị, hay từ nhu cầu cụ thể: "Làm sao giúp trẻ 5 tuổi thích đánh răng?"
2. Phác thảo. Vẽ nhiều phương án, ghi chú cách chơi, kích thước ước lượng, chất liệu.
3. Mẫu thử thô. Làm bằng bìa các-tông, đất nặn, gỗ vụn, xốp. Mục đích là thử cách chơi, chưa cần đẹp.
4. Thử với trẻ. Mời trẻ đúng lứa tuổi chơi thử, có bố mẹ đồng ý và có mặt. Nhà thiết kế quan sát: trẻ có hiểu cách chơi không, chơi bao lâu thì chán, có làm điều gì bất ngờ không (trẻ gần như luôn làm điều bất ngờ).
5. Mẫu thử gần thật. Làm bằng vật liệu và màu gần với sản phẩm cuối, nhiều nơi dùng máy in 3D để làm nhanh.
6. Kiểm tra an toàn. Thử kéo, thả rơi, cắn, ngâm nước, đo chi tiết nhỏ, theo tiêu chuẩn của nơi sẽ bán.
7. Chuẩn bị sản xuất. Đồ chơi nhựa thường làm bằng khuôn ép. Làm khuôn tốn kém, nên thiết kế phải chốt thật kỹ trước bước này.
8. Bao bì và hướng dẫn. Ghi rõ lứa tuổi phù hợp, cảnh báo, cách chơi bằng hình dễ hiểu.

An toàn là phần quan trọng nhất của nghề

Đồ chơi được quản lý chặt vì người dùng là trẻ em. Ở Việt Nam, đồ chơi trẻ em phải đáp ứng quy chuẩn kỹ thuật quốc gia về an toàn đồ chơi do Bộ Khoa học và Công nghệ ban hành, và hàng đạt yêu cầu được gắn dấu hợp quy CR. Liên minh châu Âu có bộ tiêu chuẩn EN 71, Hoa Kỳ có tiêu chuẩn ASTM F963. Dù khác nhau về chi tiết, các tiêu chuẩn này cùng quan tâm tới mấy nhóm nguy cơ lớn:

• Chi tiết nhỏ gây hóc. Với đồ chơi cho trẻ dưới 3 tuổi, người ta dùng một ống thử hình trụ có đường kính khoảng 31,7 mm. Chi tiết nào lọt hẳn vào ống, kể cả mảnh rời ra khi bị kéo hay rơi, là quá nhỏ cho lứa tuổi này.
• Pin cúc áo và nam châm nhỏ. Rất nguy hiểm nếu trẻ nuốt phải, nên ngăn chứa pin phải có vít hoặc khoá chắc, nam châm phải được bọc kín.
• Cạnh sắc, đầu nhọn, khe kẹp ngón tay. Phải được bo tròn hoặc thiết kế để ngón tay không bị kẹt.
• Dây và vòng. Dây quá dài trên đồ chơi cho trẻ nhỏ có thể quấn cổ.
• Chất độc hại. Sơn, nhựa, mực không được chứa chì và các chất bị cấm vượt mức cho phép.
• Tiếng ồn. Đồ chơi phát tiếng không được quá to sát tai trẻ.

Nhà thiết kế không chỉ "đọc" các tiêu chuẩn này mà phải nghĩ trước cách trẻ dùng sai: ném, cắn, giẫm, tháo rời, cho vào nồi nước. Một nhà thiết kế giỏi luôn tự hỏi: "Nếu một đứa trẻ tò mò nhất thế giới cầm món này, nó sẽ làm gì?"

Đồ chơi Việt Nam: bài học từ những người làm thủ công

Trước khi có nhà máy, đồ chơi trẻ em Việt Nam do nghệ nhân làng nghề làm bằng tay: tò he nặn từ bột gạo nhuộm màu, đèn ông sao bằng tre và giấy bóng kính, trống bỏi, con quay gỗ, chong chóng tre. Tò he làng Xuân La ở Phú Xuyên, Hà Nội là ví dụ quen thuộc: bột nặn làm từ gạo nên trẻ lỡ cho vào miệng cũng ít đáng lo hơn sơn nhựa.

Những món đồ chơi này có nhiều điều nhà thiết kế hôm nay vẫn học được: dùng vật liệu sẵn có ở địa phương, chi phí thấp, gắn với mùa lễ hội và câu chuyện văn hoá, và nhiều món dạy luôn một chút khoa học (chong chóng quay vì gió, đèn kéo quân xoay vì khí nóng bốc lên). Một số nhà thiết kế trẻ hiện nay làm lại đồ chơi dân gian với chất liệu và tiêu chuẩn an toàn mới.

Kỹ năng và đường học

• Vẽ phác và làm mô hình bằng tay: cắt, dán, nặn, lắp. Phần lớn ý tưởng được thử bằng tay trước khi lên máy tính.
• Hiểu vật liệu: gỗ, nhựa, vải, giấy, mỗi loại có điểm mạnh, điểm yếu và cách sản xuất khác nhau.
• Kỹ thuật cơ bản: bánh răng, lò xo, đòn bẩy, mạch điện đơn giản cho đồ chơi có đèn và tiếng.
• Hiểu trẻ em: quan sát kiên nhẫn, không áp ý người lớn lên trẻ.
• Dựng hình 3D trên máy tính: để chuẩn bị bản vẽ cho nhà máy và in mẫu thử.
• Nghĩ về môi trường: đồ chơi bền, sửa được, ít bao bì, dùng vật liệu tái chế khi có thể.

Các ngành có thể dẫn tới nghề này gồm thiết kế công nghiệp, thiết kế sản phẩm, mỹ thuật ứng dụng, kỹ thuật cơ khí, và cả giáo dục mầm non với những người thiên về đồ chơi học tập. Không ít nhà thiết kế đồ chơi bắt đầu từ việc tự làm đồ chơi cho em, cho con mình rồi phát triển dần.

Thử làm: thiết kế một món đồ chơi cho em 4 tuổi từ đồ tái chế

Bạn cần: hộp giấy, lõi cuộn giấy vệ sinh, nắp chai to, băng dính giấy, bút màu, kéo cắt giấy đầu tròn. Phần nào cần cắt bìa dày thì nhờ người lớn.

1. Hỏi và quan sát. Nếu có em nhỏ trong nhà hoặc hàng xóm, quan sát em chơi 15 phút. Em thích làm gì: xếp chồng, lăn, đóng mở, giấu tìm?
2. Đặt mục tiêu. Viết một câu: "Đồ chơi giúp em … và em sẽ thấy vui vì …"
3. Làm mẫu thử từ đồ tái chế, ví dụ một hộp có nhiều lỗ để thả nắp chai vào và nghe tiếng rơi.
4. Kiểm tra an toàn ở nhà. Mọi chi tiết rời phải không lọt qua lõi cuộn giấy vệ sinh. Lõi này rộng hơn ống thử chuẩn, nên đây là cách kiểm tra thô nhưng an toàn: lọt qua là chắc chắn quá nhỏ. Sờ khắp các cạnh, không được có chỗ sắc, không có dây dài.
5. Thử với em, luôn có người lớn ngồi cạnh. Bạn chỉ quan sát, không chỉ cách chơi.
6. Ghi lại em chơi bao lâu, chơi theo cách bạn nghĩ hay cách khác, chỗ nào bị hỏng. Sửa và thử lại.

Không có em nhỏ để thử? Làm cho bạn cùng lớp với một thử thách hợp tuổi, nguyên tắc vẫn y như vậy.

Câu hỏi thường gặp

Nhà thiết kế đồ chơi làm gì?

Họ nghĩ ra ý tưởng đồ chơi, vẽ phác, làm mẫu thử, cho trẻ dùng thử, kiểm tra an toàn và chuẩn bị để nhà máy sản xuất. Công việc kết hợp sáng tạo, hiểu biết về trẻ em, vật liệu và kỹ thuật.

Vì sao đồ chơi ghi độ tuổi phù hợp?

Độ tuổi cho biết đồ chơi hợp với khả năng của trẻ và an toàn ở lứa tuổi đó. Đồ chơi ghi "không dành cho trẻ dưới 3 tuổi" thường có chi tiết nhỏ có thể gây hóc. Nên làm theo ghi chú này dù trẻ trông có vẻ đã lớn.

Dấu CR trên đồ chơi nghĩa là gì?

Dấu CR là dấu hợp quy ở Việt Nam, cho biết sản phẩm đã được chứng nhận phù hợp với quy chuẩn kỹ thuật quốc gia tương ứng, trong đó có quy chuẩn an toàn đồ chơi trẻ em. Khi mua đồ chơi, phụ huynh nên xem có dấu này và có nhãn tiếng Việt rõ ràng.

Học ngành gì để làm thiết kế đồ chơi?

Không có một ngành duy nhất. Thiết kế công nghiệp, thiết kế sản phẩm, mỹ thuật ứng dụng, kỹ thuật cơ khí đều có thể dẫn tới nghề này. Quan trọng là biết làm mẫu thử bằng tay, hiểu vật liệu và hiểu trẻ em.

Thử đồ chơi tự làm với em nhỏ cần lưu ý gì?

Luôn có người lớn ở cạnh, kiểm tra không có chi tiết nhỏ, cạnh sắc hay dây dài trước khi đưa cho em. Không dùng pin, nam châm nhỏ hay vật liệu có thể bong mảnh vụn trong đồ chơi tự làm cho trẻ nhỏ.