Kể chuyện nối tiếp cùng bạn: nguyên tắc Đồng ý, và… của kịch ứng tác

Kể chuyện nối tiếp là cách cả nhóm cùng sáng tác một câu chuyện ngay tại chỗ: mỗi người góp một câu hoặc một đoạn, người sau dựa vào người trước mà kể tiếp, không ai biết trước kết thúc. Nó vận hành nhờ một nguyên tắc mượn từ kịch ứng tác gọi là "Đồng ý, và…": nhận lấy điều bạn vừa nói rồi thêm một điều mới, thay vì gạt đi. Bài này giải thích nguyên tắc ấy, một "bộ khung xương" giúp truyện nối tiếp không bị lạc, năm hoạt động làm được ngay trong lớp và cách giữ cho buổi kể vui với tất cả mọi người.

Kịch ứng tác và kể chuyện cùng nhau

Kịch ứng tác là kiểu diễn không có kịch bản viết sẵn: diễn viên nhận một gợi ý từ khán giả rồi dựng cảnh ngay trên sân khấu. Ở phương Tây, nó phát triển mạnh từ giữa thế kỷ 20. Nhà giáo dục sân khấu người Mỹ Viola Spolin soạn ra hàng trăm bài tập cho trẻ em và diễn viên, in trong cuốn sách năm 1963 về ứng tác sân khấu. Ở Anh và Canada, đạo diễn Keith Johnstone viết cuốn Impro năm 1979, đến nay vẫn được các nhóm kịch đọc.

Người Việt cũng không xa lạ với việc ứng tác. Các vai hề trong chèo vẫn thường nói đùa với khán giả, chen chuyện thời sự trong làng vào câu thoại, mỗi đêm một khác. Bà kể chuyện cho cháu nghe, cháu hỏi "rồi sao nữa hả bà", bà nghĩ thêm một đoạn: đó cũng là kể chuyện ứng tác.

Điều các nhóm ứng tác phát hiện ra là: muốn cùng nhau kể một câu chuyện mạch lạc mà không ai cầm kịch bản, cả nhóm phải theo vài nguyên tắc chung. Nguyên tắc quan trọng nhất là "Đồng ý, và…".

"Đồng ý, và…" nghĩa là gì

Nguyên tắc có hai vế:

• Đồng ý: chấp nhận điều bạn trước vừa đưa ra là sự thật trong câu chuyện. Bạn nói "con thuyền bị thủng một lỗ", thì con thuyền bị thủng, em không nói "không, thuyền vẫn lành".
• Và: thêm một chi tiết mới để câu chuyện đi tiếp. "…và nước tràn vào nhanh đến mức con mèo trên thuyền nhảy lên vai người lái."

So sánh hai cách đáp:

Bạn A nói	Bạn B đáp kiểu chặn	Bạn B đáp kiểu "Đồng ý, và…"
"Trong vườn nhà bà có một cái giếng biết hát."	"Giếng làm sao hát được."	"Và mỗi tối rằm nó hát một bài khác, bài tối nay rất buồn."
"Lan tìm thấy một bức thư dưới gầm giường."	"Thôi, chuyện thư cũ lắm, đổi đi."	"Và bức thư viết bằng nét chữ của chính Lan, nhưng Lan chưa từng viết nó."

Cách đáp kiểu chặn làm câu chuyện dừng lại và làm người vừa nói thấy hụt hẫng. Cách đáp "Đồng ý, và…" mở thêm cửa. Nguyên tắc này hữu ích cả ngoài sân khấu: khi nhóm đang nghĩ ý tưởng cho một dự án, tạm "đồng ý, và…" trong mười phút đầu sẽ ra nhiều ý hơn hẳn việc phản bác từng ý một. Phần chọn lọc để dành cho sau.

Khung xương câu chuyện: tám câu mở đầu

Truyện nối tiếp hay bị lạc: mỗi người thêm một chuyện mới, cuối cùng chẳng ai nhớ đầu truyện là gì. Nhà viết kịch người Mỹ Kenn Adams đưa ra một bộ câu mở đầu, thường gọi là "xương sống câu chuyện", giúp truyện luôn đi theo một hình dạng rõ ràng. Có thể Việt hoá như sau:

1. Ngày xửa ngày xưa…
2. Ngày nào cũng vậy…
3. Cho đến một hôm…
4. Vì thế…
5. Vì thế…
6. Vì thế… (có thể lặp vài lần)
7. Cho đến cuối cùng…
8. Và từ đó về sau…

Mỗi bạn lần lượt nói một câu bắt đầu bằng cụm tiếp theo. Để ý chữ "vì thế": nó buộc mỗi sự kiện phải là hệ quả của sự kiện trước, chứ không phải "rồi thì… rồi thì…" rời rạc. Đây chính là bí quyết của truyện có nhân quả. Nếu đọc kỹ, em sẽ thấy khung tám câu này trùng khớp với cấu trúc ba hồi: "Ngày xửa ngày xưa" và "Ngày nào cũng vậy" là thế giới bình thường, "Cho đến một hôm" là sự kiện khởi đầu, các câu "Vì thế" là chuỗi thử thách, "Cho đến cuối cùng" là đỉnh điểm.

Năm hoạt động kể chuyện nối tiếp cho lớp học

Mỗi người một từ

Cả nhóm ngồi vòng tròn, mỗi người chỉ được nói một từ, nối thành câu. Câu chuyện thường rất buồn cười vì không ai điều khiển được. Hoạt động này dạy lắng nghe: muốn nối đúng ngữ pháp, phải nghe kỹ từ ngay trước mình.

May quá – Không may

Hai bạn kể xen kẽ. Bạn A bắt đầu câu bằng "May quá…", bạn B bằng "Không may…". "May quá, Nam tìm được chiếc xe đạp." "Không may, xe không có bàn đạp." "May quá, xe đang ở đầu dốc." Câu chuyện lên xuống liên tục, rất hợp để hiểu xung đột trong truyện.

Bức tượng sống

Một nhóm ba đến năm bạn dùng cơ thể tạo một "bức tượng" đứng im mô tả một khoảnh khắc trong truyện. Các bạn khác đoán đó là cảnh gì, rồi nhóm diễn tiếp mười giây trước hoặc sau khoảnh khắc đó.

Ghế phỏng vấn

Một bạn ngồi lên ghế ở giữa, đóng vai một nhân vật trong câu chuyện cả lớp vừa kể. Các bạn khác đặt câu hỏi, bạn trên ghế trả lời đúng giọng nhân vật. Rất hợp để hiểu động cơ của nhân vật phụ.

Đổi người kể giữa chừng

Một bạn bắt đầu kể. Khi người dẫn vỗ tay, bạn kế bên phải tiếp ngay đúng chỗ đang dừng, kể cả khi đang giữa câu. Hoạt động này rèn phản xạ và dạy nhận lấy ý của người khác.

Giữ cho buổi kể vui với mọi người

Kể chuyện nối tiếp chỉ vui khi ai cũng thấy an toàn để nói. Vài điều nên thống nhất trước:

• Không có câu sai. Câu nghe lạ cũng là nguyên liệu. Bạn sau có nhiệm vụ biến nó thành hợp lý.
• Không lấy bạn cùng lớp làm nhân vật bị chê cười. Nhân vật nên là nhân vật tưởng tượng.
• Được phép "qua lượt". Bạn nào bí có thể nói "tớ qua" và lượt sau thử lại. Ép nói khiến bạn nhút nhát sợ cả buổi.
• Người dẫn giữ nhịp, không giữ ý tưởng. Thầy cô hoặc người lớn chỉ nhắc lượt, nhắc thời gian, không sửa nội dung giữa chừng.

Thử làm: một câu chuyện cả nhà trong bữa tối

Không cần chuẩn bị gì, chỉ cần ba người trở lên, làm trong lúc dọn cơm hoặc lúc đi xe đường dài (người lái xe chỉ nghe, không cần kể).

1. Chọn một người bắt đầu với câu "Ngày xửa ngày xưa…", đặt ra một nhân vật và một nơi chốn.
2. Đi theo vòng, mỗi người một câu theo khung tám câu ở trên. Câu "Vì thế…" có thể đi hai vòng.
3. Người cuối cùng nói câu "Và từ đó về sau…".
4. Sau đó mỗi người nói câu họ thích nhất của người khác, không phải của mình.
5. Nếu muốn, một bạn ghi lại câu chuyện vào sổ. Sau vài tuần, gia đình sẽ có một tập truyện chung.

Hoạt động này thường làm bất ngờ: bố mẹ hay ông bà, vốn ít khi kể chuyện tưởng tượng, đôi khi lại nghĩ ra những câu buồn cười nhất.

Câu hỏi thường gặp

Kể chuyện nối tiếp là gì?

Là hoạt động nhiều người cùng sáng tác một câu chuyện tại chỗ, mỗi người góp một câu hoặc một đoạn dựa trên phần người trước đã kể. Không ai biết trước kết thúc, câu chuyện hình thành dần qua từng lượt.

Nguyên tắc "Đồng ý, và…" là gì?

Là nguyên tắc của kịch ứng tác: chấp nhận điều người trước vừa đưa ra rồi thêm một chi tiết mới. Nhờ vậy câu chuyện luôn đi tiếp thay vì bị dừng lại vì tranh cãi đúng sai.

Xương sống câu chuyện là gì?

Là bộ câu mở đầu do nhà viết kịch Kenn Adams đưa ra: Ngày xửa ngày xưa, Ngày nào cũng vậy, Cho đến một hôm, Vì thế, Cho đến cuối cùng, Và từ đó về sau. Khung này giúp truyện kể chung có nhân quả rõ ràng.

Kịch ứng tác giúp gì cho học sinh?

Kịch ứng tác rèn khả năng lắng nghe, phản xạ, tự tin nói trước người khác và làm việc nhóm. Nó cũng giúp học sinh hiểu cấu trúc câu chuyện qua thực hành thay vì chỉ học lý thuyết.

Làm sao để bạn nhút nhát tham gia kể chuyện nhóm?

Cho phép qua lượt khi bí, bắt đầu bằng hoạt động mỗi người một từ vì áp lực thấp, và không chê câu nào là sai. Khi thấy an toàn, các bạn nhút nhát thường tự góp lời nhiều hơn.