Sách nhiều kết thúc: thiết kế lựa chọn có ý nghĩa mà nhánh không bùng nổ

Sách nhiều kết thúc là loại sách người đọc tự chọn hướng đi: cuối trang có hai, ba lựa chọn, mỗi lựa chọn dẫn sang một trang khác và cuối cùng tới một kết thúc khác. Cái khó khi tự viết loại sách này không nằm ở chỗ nghĩ ra nhiều nhánh, mà ở chỗ giữ cho mỗi lựa chọn có ý nghĩa mà số trang không phình ra quá sức. Bài này giải thích bài toán "nhánh nổ tung", ba kiểu sơ đồ nhánh hay dùng, và cách làm một cuốn nhỏ bằng thẻ giấy.

Sách chọn hướng đi xuất hiện từ khi nào

Ý tưởng để người đọc rẽ nhánh đã được các nhà văn thử từ lâu. Nhà văn Pháp Raymond Queneau năm 1967 viết một truyện ngắn có tên dịch nghĩa là "Một câu chuyện theo ý bạn", trong đó mỗi đoạn kết thúc bằng câu hỏi để người đọc chọn đi tiếp đoạn nào. Trước đó nữa, nhà văn Argentina Jorge Luis Borges đã viết về một cuốn tiểu thuyết tưởng tượng mà mọi khả năng đều xảy ra cùng lúc.

Nhưng loại sách này thật sự đến tay trẻ em là nhờ một luật sư người Mỹ tên Edward Packard. Ông hay kể chuyện cho con nghe trước giờ ngủ, và khi bí ý thì hỏi các con: "Theo con nhân vật nên làm gì?". Từ đó ông viết cuốn sách chọn hướng đầu tiên, in năm 1976. Đến năm 1979, một nhà xuất bản lớn ra bộ sách chọn hướng đi có tên tiếng Anh nghĩa là "Tự chọn cuộc phiêu lưu của bạn", mở đầu bằng cuốn Hang động thời gian của chính Packard. Bộ sách in suốt nhiều thập niên và theo số liệu của nhà xuất bản đã bán được hàng trăm triệu bản trên thế giới.

Điểm đáng chú ý của bộ sách này là ngôi kể: thay vì "cậu bé bước vào hang", sách viết "bạn bước vào hang". Người đọc chính là nhân vật. Đó là lý do lựa chọn trong sách tạo cảm giác mạnh đến vậy.

Bài toán nhánh nổ tung

Hãy làm một phép tính nhỏ. Giả sử mỗi lần chọn có hai hướng, và mỗi hướng lại dẫn đến một lần chọn hai hướng mới, không nhánh nào gặp lại nhánh nào.

Số lần chọn	Số kết thúc	Số đoạn phải viết (tính cả đoạn chọn)
1	2	3
3	8	15
5	32	63
8	256	511
10	1.024	2.047

Số kết thúc là 2 nhân với chính nó bao nhiêu lần chọn, tức là lũy thừa của 2. Chỉ mười lần chọn đã cần hơn hai nghìn đoạn văn, nhiều hơn cả một cuốn tiểu thuyết dày. Đây là bài toán mà mọi người viết truyện nhiều nhánh đều phải đối mặt, và cách họ giải quyết nó tạo nên các kiểu sơ đồ khác nhau.

Ba kiểu sơ đồ nhánh hay dùng

Cây xoè

Mỗi lựa chọn mở ra một nhánh hoàn toàn riêng, không bao giờ gặp lại. Ưu điểm: mỗi lựa chọn thật sự đổi số phận. Nhược điểm: truyện nào cũng ngắn, vì số trang bị chia cho quá nhiều nhánh. Sách chọn hướng cho trẻ thường dùng kiểu này với nhiều kết thúc sớm, có nhánh chỉ hai ba trang là hết.

Nhánh gom lại

Các nhánh tách ra rồi lại gặp nhau ở một điểm chung. Ví dụ: nhân vật chọn đi qua cầu hoặc lội qua suối, hai cảnh khác nhau, nhưng cả hai đều đến được ngôi làng bên kia. Kiểu này tiết kiệm sức viết rất nhiều. Bí quyết là cho nhánh để lại "dấu vết": người đi qua cầu nhặt được chiếc chìa khoá, người lội suối bị ướt áo và phải hơ lửa. Dấu vết ấy sẽ được nhắc lại về sau, nên người đọc vẫn cảm thấy lựa chọn của mình có giá trị.

Đường chính có nhánh phụ

Có một mạch truyện chính, thỉnh thoảng rẽ ra một nhánh phụ ngắn rồi quay về. Nhánh phụ có thể là một cảnh khám phá thêm, một nhân vật phụ để làm quen. Kiểu này giống một con đường lớn có những ngõ nhỏ hai bên. Nó hợp khi người viết có một câu chuyện chính muốn kể nhưng vẫn muốn người đọc được tự tìm tòi.

Thế nào là một lựa chọn có ý nghĩa

Lựa chọn "rẽ trái hay rẽ phải" mà hai bên giống hệt nhau là lựa chọn rỗng. Người đọc nhận ra rất nhanh và sẽ thấy chán. Một lựa chọn tốt thường có ít nhất một trong các đặc điểm sau:

• Người đọc có thông tin để cân nhắc: "Cánh cửa bên trái có tiếng nước chảy, cánh cửa bên phải có mùi bánh nướng." Không có manh mối thì chọn chỉ là tung đồng xu.
• Hai bên đều có cái được và cái mất: giúp người bạn bị kẹt thì lỡ chuyến đò, đi ngay thì kịp đò nhưng bỏ bạn lại. Không có đáp án hiển nhiên.
• Lựa chọn nói lên con người: chọn nói thật hay giấu đi, chọn tò mò hay cẩn thận. Người đọc sẽ nhớ mình đã là ai trong câu chuyện.
• Hậu quả có thể thấy được: nếu chọn A và chọn B rồi hai trang sau mọi thứ y hệt nhau, lựa chọn đã mất tác dụng.

Một câu hỏi kiểm tra đơn giản: nếu đưa lựa chọn này cho năm bạn cùng lớp, có ít nhất hai bạn chọn khác nhau không? Nếu cả năm bạn đều chọn giống nhau, có lẽ một bên quá rõ là đúng.

Kết thúc "xấu" có nên có không

Sách chọn hướng nổi tiếng có rất nhiều kết thúc kiểu "bạn rơi xuống hố, câu chuyện kết thúc". Nhiều bạn đọc thích điều này vì nó tạo hồi hộp, và vì có thể lật lại trang trước để thử lại. Nhưng khi tự viết, nên cân nhắc:

• Kết thúc xấu nên là hệ quả hợp lý của lựa chọn, không phải xui xẻo ngẫu nhiên. Đã được cảnh báo cây cầu mục mà vẫn bước lên thì ngã là hợp lý.
• Với người đọc nhỏ tuổi, "kết thúc xấu" có thể chỉ là "bạn về nhà và không bao giờ biết bí mật của ngôi nhà cũ", không cần chuyện đáng sợ.
• Nên có ít nhất một kết thúc thật sự trọn vẹn, đòi hỏi người đọc chọn khéo mới tới được.

Thử làm: cuốn sách nhiều kết thúc bằng thẻ giấy

Vật liệu: khoảng 15 tấm thẻ giấy cỡ bằng bàn tay (có thể cắt từ bìa lịch cũ, nhờ người lớn cắt nếu dùng dao rọc giấy), bút, một sợi dây hoặc kẹp sắt.

1. Viết các kết thúc trước. Nghĩ ra bốn kết thúc: một kết thúc trọn vẹn, hai kết thúc bình thường, một kết thúc dở dang. Viết mỗi kết thúc lên một thẻ, đánh số từ 12 đến 15.
2. Vẽ sơ đồ trên giấy nháp. Vẽ một ô ở đầu trang là thẻ số 1. Từ đó vẽ hai mũi tên ra hai ô. Dùng kiểu "nhánh gom lại" ít nhất một lần để không cần quá 15 thẻ.
3. Viết từng thẻ. Mỗi thẻ chỉ một cảnh ngắn, ba đến năm câu, kết thúc bằng lựa chọn: "Nếu bạn mở cửa sổ, lật sang thẻ 4. Nếu bạn gọi to, lật sang thẻ 7."
4. Ghi dấu vết. Ở một thẻ, cho người đọc nhặt được đồ vật gì đó. Ở một thẻ sau, nhắc lại: "Nếu bạn đang giữ chiếc còi, lật sang thẻ 9."
5. Thử với người đọc thật. Đưa cho một bạn hoặc bố mẹ đọc. Đừng giải thích gì. Quan sát chỗ nào họ chần chừ lâu, chỗ nào họ lật nhầm.

Sau lần thử đầu, gần như chắc chắn em sẽ phát hiện một thẻ dẫn tới số không tồn tại. Đó là lý do người viết chuyên nghiệp luôn vẽ sơ đồ trước khi viết chữ.

Câu hỏi thường gặp

Sách nhiều kết thúc là gì?

Là sách cho người đọc tự chọn hướng đi ở những điểm rẽ trong truyện. Mỗi lựa chọn dẫn sang một trang khác và cuối cùng tới một kết thúc khác. Người đọc có thể đọc lại nhiều lần mà mỗi lần một câu chuyện.

Ai viết sách chọn hướng đi đầu tiên?

Nhiều nhà văn đã thử ý tưởng rẽ nhánh từ trước, như Raymond Queneau năm 1967. Nhưng người làm nó phổ biến với trẻ em là Edward Packard, với cuốn đầu tiên in năm 1976 và bộ sách lớn ra đời từ năm 1979.

Vì sao sách nhiều kết thúc thường ngắn?

Vì số nhánh tăng rất nhanh. Mỗi lần có hai lựa chọn, số kết thúc nhân đôi, nên chỉ mười lần chọn đã cần hơn một nghìn kết thúc. Người viết phải chia trang cho nhiều nhánh, nên mỗi nhánh thường ngắn.

Làm sao để lựa chọn trong truyện có ý nghĩa?

Cho người đọc manh mối để cân nhắc, để cả hai hướng đều có cái được và cái mất, và cho hậu quả hiện ra rõ ở các trang sau. Nếu mọi người đều chọn giống nhau, lựa chọn đó cần sửa lại.

Học sinh tự làm sách nhiều kết thúc thế nào?

Viết các kết thúc trước, vẽ sơ đồ nhánh trên giấy, rồi mới viết từng cảnh ngắn lên thẻ giấy có đánh số. Cuối cùng đưa cho người khác đọc thử để tìm chỗ lật nhầm hoặc chỗ khó hiểu.