Tranh luận ý tưởng trong nhóm bạn: cãi về việc, không cãi về người

Bất đồng ý kiến trong nhóm là chuyện tốt, miễn là nhóm cãi nhau về việc chứ không cãi nhau về người. "Cách làm cầu này yếu ở chỗ nối" là cãi về việc. "Cậu lúc nào cũng làm ẩu" là cãi về người. Câu thứ nhất giúp cây cầu chắc hơn; câu thứ hai chỉ làm hai bạn giận nhau và cây cầu vẫn yếu.

Bài này giải thích vì sao bất đồng có ích, lúc nào nó trở nên có hại, và những cách nhóm học sinh có thể dùng để chốt lại một cuộc tranh luận mà ai cũng thấy công bằng.

Vì sao nhóm không nên sợ bất đồng

Một nhóm mà ai cũng gật đầu ngay với ý đầu tiên thường bỏ lỡ ý thứ hai, thứ ba có khi tốt hơn. Nhà tâm lý học Irving Janis ở Đại học Yale từ năm 1972 đã dùng từ "tư duy bầy đàn" (groupthink) để gọi hiện tượng một nhóm quá muốn hoà thuận đến mức không ai dám nêu điểm yếu của kế hoạch. Ông lấy ví dụ từ những quyết định sai của các nhóm cố vấn cấp cao, nơi người hiểu chuyện vẫn im lặng vì ngại phá bầu không khí.

Ở quy mô lớp học, chuyện cũng y như vậy. Nhóm làm dự án "đo độ sạch nước ao" có một bạn thấy cách lấy mẫu chưa đúng nhưng không nói vì sợ làm mất vui. Đến khi thầy hỏi thì cả nhóm lúng túng. Một câu "mình thấy chỗ này chưa ổn" nói sớm sẽ đỡ hơn rất nhiều.

Cãi về việc và cãi về người khác nhau thế nào

Năm 1995, nhà nghiên cứu Karen Jehn công bố một nghiên cứu về các nhóm làm việc, trong đó bà tách hai loại mâu thuẫn: mâu thuẫn về nhiệm vụ (khác ý về cách làm, về số liệu, về kế hoạch) và mâu thuẫn về quan hệ (khó chịu nhau, coi thường nhau). Mâu thuẫn quan hệ gần như luôn làm nhóm yếu đi.

Với mâu thuẫn về nhiệm vụ thì chuyện phức tạp hơn. Ban đầu nhiều người tin rằng nó luôn có ích. Nhưng những tổng hợp nghiên cứu về sau, ví dụ của Carsten De Dreu và Laurie Weingart năm 2003, cho thấy khi tranh luận về việc quá căng thì nó cũng dễ trượt thành cãi nhau về người, và kết quả nhóm đi xuống. Giới nghiên cứu đến nay vẫn còn bàn tiếp. Bài học thực tế là: bất đồng về việc có ích khi nhóm vẫn giữ được sự tôn trọng và có cách chốt lại.

Cãi về việc	Trượt sang cãi về người
"Mình nghĩ dùng ống hút sẽ nhẹ hơn que kem."	"Ý của cậu lúc nào cũng dở."
"Số đo lần hai khác lần một nhiều quá, mình đo lại nhé."	"Chắc lại do cậu đo ẩu."
"Đội mình đang bị thủng cánh phải."	"Tại cậu chạy chậm."
"Mình chưa hiểu vì sao chọn màu này, giải thích thêm được không?"	"Gu của cậu kỳ quá."

Mẹo nhận ra: câu cãi về việc thường có danh từ chỉ vật, số liệu, kế hoạch. Câu cãi về người thường có chữ "cậu lúc nào cũng", "tại cậu", "cậu thì biết gì".

Anh em nhà Wright cãi nhau ra sao

Hai anh em Wilbur và Orville Wright, những người đầu tiên điều khiển được máy bay có động cơ vào năm 1903, nổi tiếng là hay tranh luận rất to tiếng về kỹ thuật. Theo lời kể lại của người thợ máy làm việc cùng họ, có những buổi hai anh em cãi nhau hàng giờ về một cánh quạt hay một chi tiết của cánh. Cũng có lời kể rằng đôi khi tranh luận xong, mỗi người lại bị thuyết phục và đổi hẳn sang ý của người kia.

Điều đáng học không phải là chuyện to tiếng, mà là họ cãi về cánh quạt, không cãi về nhau, và sau đó cả hai cùng quay về xưởng để thử. Ý nào đúng thì đường hầm gió và các chuyến bay thử sẽ trả lời.

Cách chốt một cuộc tranh luận

Rất nhiều nhóm không hỏng vì bất đồng, mà hỏng vì không có cách chốt. Cãi mãi không ai chịu ai, hết giờ, việc không xong. Tốt nhất là nhóm thống nhất trước khi bắt đầu: nếu bất đồng thì sẽ chốt bằng cách nào.

Thử cả hai

Nếu việc rẻ và nhanh, đây là cách công bằng nhất. Hai ý về hình dạng chiếc thuyền giấy chở được nhiều đồng xu? Gấp cả hai, thả vào chậu nước, đếm. Kết quả đo được thì không ai phải "thua" ai, cả nhóm cùng học được điều gì đó.

Biểu quyết

Nhanh, rõ ràng. Nhưng nhóm bốn bạn dễ hoà hai–hai, và bạn ở phía thua có thể thấy ý mình bị bỏ qua. Nên kèm luật: hoà thì người điều phối quyết, hoặc chọn cách thử cả hai.

Đồng thuận có điều kiện

Mỗi người nói "mình chưa thích nhất nhưng mình chấp nhận được" hoặc "mình không chấp nhận được vì…". Chỉ cần không ai phản đối mạnh là đi tiếp. Cách này chậm hơn nhưng ít ai bực lâu.

Hỏi người ngoài

Khi nhóm bế tắc thật sự, nhờ thầy cô hoặc huấn luyện viên. Không phải để họ quyết thay, mà để họ hỏi thêm vài câu giúp nhóm nhìn rõ hơn.

Những câu giúp hạ nhiệt

Khi thấy cuộc tranh luận bắt đầu nóng, một trong các câu dưới đây thường giúp nhóm quay lại đúng đường:

• "Mình đang cùng muốn điều gì?" (nhắc lại mục tiêu chung)
• "Mình nhắc lại ý cậu xem đúng chưa nhé…" (cho người kia thấy được nghe)
• "Ý cậu có điểm mạnh là…, mình chỉ lo ở chỗ…" (nêu cả hai mặt)
• "Mình nghỉ năm phút rồi bàn tiếp nhé." (cho cảm xúc lắng xuống)
• "Mình thử cả hai được không?" (biến tranh cãi thành thí nghiệm)

Và một câu không nên nói: "Thôi, tuỳ cậu." Nghe như nhường nhịn, nhưng thật ra là bỏ cuộc trong bực bội. Ý của bạn không được nghe, và bạn sẽ mang cảm giác đó vào buổi sau.

Sau khi cãi xong: làm lành là một phần của việc

Dù tranh luận đã chốt, cảm xúc có khi vẫn còn. Trong thể thao, sau trận đấu căng thẳng, các cầu thủ bắt tay nhau. Trong nhóm học tập cũng nên có một "cái bắt tay" nhỏ: một câu "lúc nãy mình hơi gắt, xin lỗi nhé", hoặc đơn giản là cùng đi mua nước. Việc này tốn một phút nhưng giữ được cả nhóm cho dự án sau.

Nếu bạn là người có ý bị gác lại, hãy làm hết sức theo ý đã chốt. Nếu kết quả không tốt, nhóm sẽ tự nhớ lại ý của bạn. Nếu kết quả tốt, bạn đã góp phần, và lần sau ý của bạn có thể chính là ý được chọn.

Thử làm: tranh luận đổi phe

Cho nhóm bốn bạn, khoảng 20 phút. Mục đích là tập hiểu ý người khác trước khi bảo vệ ý mình.

1. Chọn một câu hỏi có hai phía hợp lý, ví dụ: "Lớp nên đi dã ngoại ở bảo tàng hay ở công viên?".
2. Chia hai cặp. Mỗi cặp chọn một phía và có 3 phút ghi ra ba lý do.
3. Mỗi cặp trình bày 2 phút. Cặp kia chỉ nghe, không ngắt.
4. Đổi phe: bây giờ mỗi cặp phải bảo vệ phía của cặp kia, dùng lý do của họ và thêm một lý do mới. Mỗi cặp 2 phút.
5. Cả nhóm thảo luận 5 phút: có cách nào kết hợp được điểm mạnh của cả hai? (Ví dụ: buổi sáng bảo tàng, buổi chiều công viên gần đó.)
6. Mỗi bạn nói một câu: "Lý do của phía kia làm mình suy nghĩ lại là…".

Bước đổi phe thường là lúc nhóm cười nhiều nhất, và cũng là lúc mọi người nhận ra phía kia không hề vô lý như mình tưởng.

Câu hỏi thường gặp

Bất đồng trong nhóm có phải là xấu không?

Không. Bất đồng về cách làm giúp nhóm thấy điểm yếu của kế hoạch và tìm được ý tốt hơn. Bất đồng chỉ có hại khi biến thành chê bai con người hoặc khi nhóm không có cách chốt lại.

Tư duy bầy đàn (groupthink) là gì?

Đây là thuật ngữ nhà tâm lý học Irving Janis dùng từ năm 1972 để chỉ một nhóm quá muốn hoà thuận đến mức không ai dám nêu điểm yếu. Kết quả là nhóm dễ ra quyết định sai dù có người biết rõ vấn đề.

Làm sao cãi nhau mà không giận nhau?

Hãy nói về việc, số liệu, kế hoạch thay vì nói về tính cách của bạn. Nhắc lại ý của bạn trước khi phản bác, nêu cả điểm mạnh lẫn điểm lo của ý đó, và thống nhất trước cách chốt khi bất đồng.

Khi nhóm biểu quyết hoà thì làm thế nào?

Nhóm nên thống nhất từ trước: hoà thì người điều phối quyết, hoặc thử cả hai nếu việc rẻ và nhanh, hoặc nhờ thầy cô hỏi thêm vài câu. Luật đặt trước khi tranh luận luôn dễ được chấp nhận hơn luật đặt giữa lúc đang căng.

Ý của mình không được chọn thì nên làm gì?

Hãy làm hết sức theo ý nhóm đã chốt. Nếu cách đó chưa tốt, nhóm sẽ có dữ liệu thật để cân nhắc lại ý của bạn ở lần sau. Bỏ dở hay làm cho có chỉ khiến cả nhóm, kể cả bạn, cùng thua.