🤝 Làm việc nhóm
Fair play trong thể thao học đường: luật viết và luật không viết
Trong bài
Fair play (chơi đẹp, thi đấu trung thực) là thi đấu hết mình nhưng tôn trọng luật, trọng tài, đối thủ và chính đồng đội của mình. Nó gồm hai phần: luật viết mà ai vi phạm sẽ bị phạt, và luật không viết mà không ai phạt cả, nhưng người làm đúng thì được nhớ mãi. Thể thao học đường là nơi tốt nhất để tập cả hai, vì ở đó thắng thua nhẹ nhàng hơn nhiều so với sân chuyên nghiệp.
Bài này kể vài câu chuyện fair play có thật được cả thế giới ghi nhận, giải thích những luật không viết thường gặp trên sân trường, và gợi ý cách một lớp tự soạn bản cam kết chơi đẹp của mình.
Luật viết và luật không viết
Luật viết là những gì có trong điều lệ: bóng ra ngoài biên thì ném biên, chạm tay trong vòng cấm thì phạt đền, chạy cắt làn trong cự ly ngắn thì bị loại. Trọng tài có nhiệm vụ bắt những lỗi này.
Luật không viết là những điều điều lệ không bắt buộc nhưng hầu hết người chơi thể thao tử tế đều làm theo. Ví dụ quen thuộc nhất trong bóng đá: khi một cầu thủ nằm sân vì chấn thương, đội đang có bóng chủ động đá bóng ra ngoài để dừng trận. Khi trận đấu tiếp tục, đội được ném biên sẽ trả bóng lại cho đội kia. Không điều luật nào bắt phải trả, nhưng không trả thì cả sân sẽ phản đối.
Năm 1999, trong một trận đấu cúp ở Anh giữa Arsenal và Sheffield United, một cầu thủ Arsenal không biết luật không viết này đã không trả bóng mà chuyền cho đồng đội ghi bàn. Bàn thắng hợp lệ theo luật. Nhưng huấn luyện viên Arsenal khi đó là Arsène Wenger đã đề nghị đá lại cả trận, và liên đoàn bóng đá Anh đồng ý. Trận đá lại vẫn do Arsenal thắng, nhưng câu chuyện được nhắc đến nhiều hơn tỉ số.
Những tấm gương được cả thế giới nhắc lại
Con ốc của Eugenio Monti
Tại Thế vận hội mùa đông Innsbruck năm 1964, đội trượt xe lòng máng hai người của Anh phát hiện một con ốc trên xe bị gãy ngay trước lượt trượt. Vận động viên người Ý Eugenio Monti, đối thủ trực tiếp của họ, đã tháo con ốc trên xe của mình đưa cho đội Anh. Đội Anh giành huy chương vàng, Monti giành huy chương đồng. Ông trở thành người đầu tiên nhận huân chương Pierre de Coubertin, giải thưởng dành cho tinh thần thể thao của Ủy ban Olympic quốc tế.
Lawrence Lemieux rời đường đua
Tại Thế vận hội Seoul năm 1988, vận động viên đua thuyền buồm người Canada Lawrence Lemieux đang ở vị trí có thể giành huy chương thì thấy hai vận động viên Singapore ở một đường đua khác bị lật thuyền giữa sóng gió. Anh rời đường đua, quay lại cứu họ, chờ thuyền cứu hộ tới rồi mới đua tiếp. Anh về đích ở vị trí thấp, nhưng được trao huân chương Pierre de Coubertin.
Hai người ngã ở Rio năm 2016
Trong vòng loại chạy 5.000 mét nữ ở Thế vận hội Rio năm 2016, Nikki Hamblin (New Zealand) và Abbey D'Agostino (Mỹ) va vào nhau và cùng ngã. D'Agostino đứng dậy trước, đỡ Hamblin dậy và động viên chạy tiếp. Sau đó chính D'Agostino bị đau chân, và Hamblin lại chờ để động viên cô. Cả hai về đích cuối cùng, ôm nhau ở vạch đích. Ban tổ chức cho cả hai vào chung kết, và họ được trao giải fair play quốc tế.
Điểm chung của ba câu chuyện: những người này đều rất muốn thắng. Fair play không phải là không cố gắng, mà là có những thứ mình đặt cao hơn tấm huy chương.
Khi không có trọng tài: người tham gia tự gọi lỗi
Có một môn thể thao đẩy fair play lên mức cao nhất: đĩa bay đồng đội (ultimate). Trong hầu hết các trận, kể cả nhiều giải lớn, không có trọng tài. Người bị phạm lỗi tự hô lỗi, hai bên trao đổi ngắn, nếu không thống nhất được thì quay về tình huống trước đó và chơi tiếp. Cuối trận, các đội còn tự chấm cho đối thủ về độ hiểu luật, độ công bằng và thái độ.
Nghe có vẻ khó tin, nhưng chính vì không có ai "bắt lỗi giùm", mỗi người phải tự trung thực. Nhiều trường học trên thế giới đưa đĩa bay đồng đội vào giờ thể dục một phần vì lý do đó.
Fair play trên sân trường trông như thế nào
Ở các giải giữa các lớp hay giải học sinh như Hội khỏe Phù Đổng (đại hội thể dục thể thao của học sinh phổ thông Việt Nam), fair play nằm trong những việc nhỏ:
| Tình huống | Chơi đẹp | Chưa đẹp |
|---|---|---|
| Bóng chạm chân mình rồi ra biên, trọng tài không thấy | Tự nhận "bóng của bên kia" | Im lặng giành quả ném biên |
| Đối thủ ngã | Dừng lại hoặc đưa tay đỡ dậy | Lờ đi, đá tiếp |
| Trọng tài thổi sai cho mình | Nói lại với trọng tài | Ăn mừng như không biết |
| Trọng tài thổi sai cho đội bạn | Nhờ đội trưởng hỏi lại lịch sự | Cả đội vây quanh la hét |
| Đội bạn yếu hơn nhiều | Vẫn đá nghiêm túc, cho bạn dự bị vào sân | Đi bóng chế giễu, đếm to tỉ số |
| Kết thúc trận | Bắt tay đội bạn và trọng tài | Bỏ về ngay |
Còn chuyện ăn vạ, kéo áo?
Trên truyền hình, bạn có thể thấy cầu thủ chuyên nghiệp ngã lăn để xin phạt đền, kéo áo khi trọng tài không nhìn. Những việc đó có thể đem lại lợi thế trong một trận, nhưng chúng là lỗi theo luật (ăn vạ bị thẻ vàng) và làm thể thao xấu đi. Thấy người nổi tiếng làm không có nghĩa là nên làm.
Fair play không chỉ là chuyện với đối thủ
Chơi đẹp còn là cách đối xử với chính đồng đội:
- Cho bạn dự bị được vào sân, kể cả trận quan trọng.
- Không mắng bạn vừa mắc lỗi giữa trận. Một câu "không sao, tiếp nào" giúp bạn ấy chơi tốt hơn ngay sau đó.
- Không giữ bóng mãi để tự ghi bàn khi đồng đội đứng ở vị trí tốt hơn.
- Đến tập đúng giờ, vì cả đội chờ một người là cả đội mất thời gian.
Và chơi đẹp với cổ động viên cũng quan trọng không kém. Cổ vũ đội mình to tiếng là điều tuyệt vời. Hét chê bai cầu thủ đội bạn, nhất là một bạn cùng trường, thì không.
Thử làm: lớp tự viết bản cam kết chơi đẹp
Dành cho cả lớp hoặc một đội, khoảng 30 phút, trước một giải đấu.
- Chia nhóm bốn bạn. Mỗi nhóm nhớ lại một tình huống có thật trên sân trường mà các bạn thấy "không đẹp" (không nêu tên ai).
- Mỗi nhóm viết một "luật không viết" để tránh tình huống đó, bắt đầu bằng "Đội mình sẽ…". Ví dụ: "Đội mình sẽ tự nhận khi bóng chạm mình ra biên."
- Các nhóm đọc to luật của mình. Cả lớp gộp lại, bỏ câu trùng, giữ khoảng năm đến bảy câu.
- Viết bản cam kết lên giấy khổ to, mỗi bạn ký tên.
- Sau giải đấu, cả lớp đọc lại: câu nào giữ được, câu nào khó giữ, vì sao?
Luật do chính mình viết thường được giữ tốt hơn luật được người khác dán lên tường. Và lần sau khi có tình huống tranh cãi trên sân, chỉ cần một bạn nói "nhớ câu số ba nhé" là đủ.
Câu hỏi thường gặp
Fair play là gì?
Fair play là tinh thần thi đấu trung thực và tôn trọng: tuân thủ luật, tôn trọng trọng tài, đối thủ và đồng đội. Nó gồm cả những điều luật không bắt buộc nhưng người chơi tử tế vẫn làm, như trả bóng sau khi đối thủ chấn thương.
Huân chương Pierre de Coubertin là gì?
Đây là giải thưởng của Ủy ban Olympic quốc tế dành cho vận động viên có hành động thể hiện tinh thần thể thao đặc biệt. Người đầu tiên nhận là Eugenio Monti, vận động viên Ý đã cho đối thủ người Anh mượn con ốc xe tại Thế vận hội mùa đông 1964.
Vì sao cầu thủ đá bóng ra ngoài khi có người chấn thương?
Đó là luật không viết của bóng đá: dừng trận để người bị đau được chăm sóc. Khi trận đấu tiếp tục, đội được ném biên trả bóng lại cho đội đã đá ra. Điều lệ không bắt buộc, nhưng hầu hết cầu thủ đều làm theo.
Có môn thể thao nào không có trọng tài không?
Đĩa bay đồng đội (ultimate) là ví dụ nổi tiếng: hầu hết các trận không có trọng tài, người chơi tự gọi lỗi và tự thương lượng. Cuối trận các đội còn chấm điểm tinh thần cho đối thủ về độ công bằng và thái độ.
Làm sao dạy trẻ chơi đẹp trong thể thao?
Người lớn nên khen những hành động chơi đẹp cụ thể chứ không chỉ khen tỉ số, và tự làm gương khi cổ vũ. Cho trẻ tự viết bản cam kết chơi đẹp trước giải đấu và cùng nhìn lại sau trận cũng giúp các em nhớ lâu hơn.
fair playtinh thần thể thaochơi đẹpluật không viếtEugenio Montihuân chương Pierre de Coubertinđĩa bay đồng độiHội khỏe Phù Đổngthể thao học đườngtrọng tài