Nhận xét bài của bạn cùng nhóm: tử tế, cụ thể và giúp được việc

Một lời nhận xét có ích cho bạn cùng nhóm cần ba thứ: tử tế (nói về bài, không chê người), cụ thể (chỉ đúng chỗ nào, không nói chung chung "đẹp" hay "chưa được") và giúp được việc (người nghe biết lần sau sửa gì). Lời khen cũng vậy: khen đúng việc bạn đã làm thì bạn biết mà làm tiếp, còn khen "giỏi quá" thì nghe sướng nhưng không biết làm gì với nó.

Bài này kể câu chuyện một cậu bé lớp 1 vẽ con bướm sáu lần, một thí nghiệm nổi tiếng về hai kiểu lời khen, và vài mẫu câu để tập góp ý trong nhóm mà không ai thấy bị tổn thương.

Con bướm của Austin: sáu bản vẽ

Nhà giáo dục người Mỹ Ron Berger, người nhiều năm dạy tiểu học và sau đó làm việc cho tổ chức giáo dục EL Education, thường kể một câu chuyện có thật để minh hoạ sức mạnh của góp ý tốt. Ở một trường tiểu học tại bang Idaho, cậu bé lớp 1 tên Austin được giao vẽ một con bướm phượng hổ vằn theo ảnh chụp.

Bản đầu tiên của Austin giống hình vẽ của hầu hết các bạn 6 tuổi: một thân tròn, hai cặp cánh hình bầu dục. Các bạn trong nhóm nhìn ảnh thật rồi góp ý từng điểm cụ thể: "Cánh của con bướm thật nhọn hơn", "Cánh dưới có cái đuôi dài", "Sọc trên cánh có hình tam giác". Austin vẽ lại. Lại góp ý, lại vẽ. Đến bản thứ sáu, con bướm của Austin giống ảnh thật đến mức người lớn xem cũng ngạc nhiên.

Điều đáng chú ý không phải tài vẽ, mà là cách các bạn 6 tuổi góp ý: không ai nói "xấu quá" hay "đẹp lắm". Ai cũng chỉ vào một chỗ cụ thể và so với ảnh thật. Berger tóm cách góp ý ấy bằng ba chữ mà nhiều lớp học dán lên tường: tử tế, cụ thể, có ích.

Hai kiểu lời khen: thí nghiệm năm 1998

Năm 1998, hai nhà tâm lý học Claudia Mueller và Carol Dweck công bố một loạt thí nghiệm với học sinh lớp 5 ở Mỹ. Các em làm một bộ câu đố, rồi được khen theo một trong hai kiểu: "Em thông minh lắm" hoặc "Em đã cố gắng rất tốt".

Sau đó các em được chọn bài tiếp theo: bài dễ để chắc chắn làm tốt, hay bài khó để học thêm. Phần lớn các em được khen "thông minh" chọn bài dễ. Phần lớn các em được khen "cố gắng" chọn bài khó. Khi gặp một bộ câu đố khó hơn, nhóm được khen thông minh cũng dễ nản hơn.

Giải thích của các tác giả: khi được khen là "thông minh", các em sợ làm mất danh hiệu đó nên tránh rủi ro. Khi được khen về việc mình đã làm, các em thấy thất bại chỉ là một phần của việc làm. Như mọi nghiên cứu tâm lý, kết quả này không phải định luật, nhưng ý chính rất dễ áp dụng: khen việc đã làm, cách đã làm, không gắn nhãn cho người.

Lời khen chung chung	Lời khen cụ thể
"Cậu giỏi thế."	"Cậu đo lại lần hai khi thấy số lạ, nhờ thế bảng số liệu đúng."
"Áp phích đẹp."	"Tiêu đề to, đứng xa vẫn đọc được, màu chữ nổi trên nền."
"Đá hay đấy."	"Cú chuyền dài sang cánh trái mở được cả khoảng trống."
"Thuyết trình tốt."	"Cậu nhìn người nghe chứ không nhìn giấy, và dừng lại hỏi lớp có câu hỏi không."

Vì sao "kẹp bánh mì" không phải lúc nào cũng hay

Có một cách góp ý phổ biến gọi là "kẹp bánh mì": khen một câu, chê một câu, rồi khen thêm một câu. Ý định tốt là làm mềm lời chê. Nhưng nhiều người làm huấn luyện và dạy học đã chỉ ra hai vấn đề: người nghe dần nhận ra lời khen chỉ là "lớp vỏ", nên không tin lời khen nữa; hoặc ngược lại, họ chỉ nhớ hai câu khen và bỏ qua câu góp ý ở giữa.

Cách thay thế đơn giản là tách bạch: khen thì khen thật, cụ thể; góp ý thì nói rõ, kèm gợi ý sửa. Không cần lúc nào cũng gói chung.

Ba mẫu câu để góp ý trong nhóm

Với học sinh, mẫu câu giúp góp ý dễ hơn rất nhiều, nhất là lúc đầu. Ba mẫu dưới đây dùng được cho bài viết, mô hình, bản vẽ hay kế hoạch:

• "Mình thấy…": nói điều mình quan sát được, không phán xét. "Mình thấy biểu đồ chưa có tên trục."
• "Mình thắc mắc…": đặt câu hỏi thay vì kết luận. "Mình thắc mắc nếu gió mạnh thì cây cầu giấy có đứng được không."
• "Nếu là mình, mình sẽ thử…": gợi ý nhưng để người kia quyết. "Nếu là mình, mình sẽ thử dán thêm một thanh chéo."

Cộng thêm thay vì gạch bỏ

Xưởng phim hoạt hình Pixar, theo lời kể của nhà đồng sáng lập Ed Catmull trong cuốn sách năm 2014 của ông, có thói quen góp ý mà họ gọi là "cộng thêm": khi chê một cảnh, người góp ý phải đề xuất thêm một ý để làm cảnh đó tốt lên, chứ không chỉ nói "cảnh này không được". Trong nhóm học sinh có thể làm y như vậy: mỗi lời chê đi kèm một lời "hay là mình thử…".

Nhận góp ý cũng là một kỹ năng

Góp ý tốt mới là một nửa. Nửa kia là nghe góp ý mà không phòng thủ. Khi bạn nhận một lời nhận xét về bài của mình:

1. Nghe hết, đừng cắt lời để giải thích.
2. Hỏi lại cho rõ: "Cậu thấy chỗ nào khó đọc nhất?"
3. Cảm ơn, kể cả khi chưa đồng ý.
4. Tự quyết định sửa gì. Góp ý là gợi ý, không phải mệnh lệnh.

Cảm giác hơi khó chịu khi bị góp ý là bình thường, kể cả với người lớn làm nghề lâu năm. Nó qua đi nhanh hơn nếu bạn nhớ rằng người ta góp ý cho bài, không phải cho bạn.

Ở đội thể thao và nhóm khoa học

Trên sân, góp ý phải ngắn và đúng lúc. Giữa trận chỉ nên nói một ý, rõ, tích cực: "Lùi về giữ người số 7!" tốt hơn "Sao cậu cứ để nó chạy thế?". Phần góp ý dài để dành cho buổi nhìn lại sau trận.

Trong nhóm làm thí nghiệm, góp ý tốt nhất là góp ý dựa trên dữ liệu: "Số đo chậu 3 ngày thứ tư thấp hơn ngày thứ hai, mình xem lại cách đo nhé". Không ai phải tự ái với một con số.

Thử làm: buổi góp ý bản nháp theo kiểu con bướm

Dành cho nhóm bốn bạn, khoảng 30 phút. Mỗi bạn cần một bản nháp: một bức vẽ, một đoạn văn ngắn, một bản thiết kế mô hình.

1. Nếu có thể, mỗi bản nháp đi kèm một "mẫu thật" để so: ảnh con vật thật, một bài văn mẫu, ảnh một cây cầu thật.
2. Các bạn chuyền bản nháp theo vòng tròn. Mỗi người viết vào giấy nhớ đúng ba câu: một câu "Mình thấy…" (khen cụ thể), một câu "Mình thắc mắc…", một câu "Nếu là mình, mình sẽ thử…".
3. Bản nháp quay về chủ. Chủ đọc giấy nhớ, chọn một hoặc hai góp ý để làm bản thứ hai.
4. Làm bản thứ hai trong 10 phút.
5. Đặt bản một và bản hai cạnh nhau. Mỗi bạn nói: góp ý nào giúp mình nhiều nhất?

Đừng so bài của các bạn với nhau. Chỉ so bản hai với bản một của chính mình. Khoảng cách giữa hai bản đó là thứ đáng tự hào nhất.

Câu hỏi thường gặp

Góp ý tử tế là thế nào?

Góp ý tử tế là nói về bài làm chứ không chê con người, chỉ rõ chỗ cụ thể và kèm gợi ý sửa. Ba tiêu chí hay được dán ở lớp học là tử tế, cụ thể và có ích, theo cách diễn đạt của nhà giáo dục Ron Berger.

Câu chuyện con bướm của Austin là gì?

Đó là câu chuyện có thật về một cậu bé lớp 1 ở bang Idaho (Mỹ) vẽ con bướm phượng hổ vằn sáu lần nhờ các bạn góp ý cụ thể. Bản cuối giống ảnh thật đến bất ngờ, cho thấy góp ý tốt giúp người ta tiến bộ nhanh thế nào.

Nên khen trẻ thông minh hay khen cố gắng?

Thí nghiệm của Claudia Mueller và Carol Dweck năm 1998 cho thấy trẻ được khen thông minh hay chọn bài dễ và dễ nản hơn. Khen cụ thể về việc trẻ đã làm và cách trẻ làm thường có ích hơn là gắn nhãn cho trẻ.

Góp ý kiểu kẹp bánh mì có tốt không?

Cách khen – chê – khen có ý tốt nhưng dễ khiến người nghe không tin lời khen hoặc bỏ qua lời góp ý ở giữa. Thường hiệu quả hơn là khen thật lòng, cụ thể, và góp ý rõ ràng kèm gợi ý sửa.

Bị góp ý thấy khó chịu thì phải làm sao?

Cảm giác đó là bình thường. Hãy nghe hết, hỏi lại cho rõ, cảm ơn người góp ý rồi tự quyết định sửa gì. Nhớ rằng người ta nhận xét bài làm chứ không phải nhận xét bạn.