🤝 Làm việc nhóm
Vai trò trong nhóm học sinh: người điều phối, người ghi, người hỏi khó
Trong bài
Một nhóm làm việc trơn tru khi mỗi người biết rõ phần mình: ai giữ nhịp thời gian, ai ghi chép, ai đặt câu hỏi khó, ai lo vật liệu, ai trình bày. Vai trò không phải chức vụ để oai, mà là cách chia trách nhiệm để không việc nào bị bỏ sót và không ai phải ôm hết. Nhóm tốt còn đổi vai sau mỗi dự án, để ai cũng tập được nhiều kỹ năng.
Bài này nói về những vai thường gặp trong nhóm học sinh, vì sao nhóm toàn người giỏi chưa chắc làm tốt, và cách tự làm bộ thẻ vai trò để thử ngay ở lớp.
Vì sao nhóm cần chia vai
Hãy hình dung một nhóm bốn bạn lớp 6 được giao làm mô hình hệ Mặt Trời trong hai tuần. Không ai chia việc. Ngày đầu cả bốn cùng tranh nhau sơn quả bóng to nhất làm Mặt Trời. Đến hôm nộp thì không ai nhớ mang dây treo, cũng không ai viết phần thuyết minh. Mỗi bạn đều chăm, nhưng nhóm vẫn hỏng.
Chuyện này rất phổ biến. Khi không có vai rõ ràng, mọi người dồn vào việc vui và dễ thấy, còn những việc lặng lẽ như ghi lại quyết định, nhắc hạn, kiểm tra lại số liệu thì rơi vào khoảng trống "ai cũng tưởng người khác làm". Chia vai là cách lấp khoảng trống ấy.
Các nhà giáo dục học hai anh em David và Roger Johnson ở Đại học Minnesota (Mỹ) nghiên cứu học hợp tác từ những năm 1970. Một trong những điều họ nhấn mạnh là trách nhiệm cá nhân: trong nhóm tốt, mỗi người có phần việc mà người khác nhìn thấy được, chứ không chìm vào "thành tích chung".
Năm vai thường gặp trong nhóm học sinh
Không có bộ vai nào đúng cho mọi nhóm. Dưới đây là năm vai hay dùng ở lớp học, đội thể thao và nhóm dự án khoa học. Nhóm ba bạn thì một người ôm hai vai; nhóm sáu bạn thì có thể thêm vai riêng.
| Vai | Việc chính | Ở lớp học | Ở đội bóng | Ở dự án khoa học |
|---|---|---|---|---|
| Người điều phối | Giữ mục tiêu, mời mọi người nói, chốt quyết định | Mở đầu buổi họp nhóm bằng câu "Hôm nay mình cần xong gì?" | Đội trưởng nhắc đội hình, động viên khi bị dẫn | Nhắc bước nào của thí nghiệm đang làm |
| Người ghi chép | Ghi lại ý kiến, quyết định, ai nhận việc gì | Viết biên bản ngắn ba dòng sau mỗi buổi | Ghi tỉ số, ai vào sân, ai nghỉ | Ghi nhật ký thí nghiệm: ngày, giờ, số đo |
| Người giữ giờ | Theo dõi thời gian, nhắc hạn | "Còn 5 phút nữa phải nộp phiếu" | Nhắc giờ khởi động, giờ uống nước | Bấm giờ khi đo, nhắc lịch tưới cây |
| Người hỏi khó | Đặt câu hỏi "lỡ sai thì sao", kiểm tra lại | "Số liệu này lấy ở đâu?" | "Đội bạn đá cánh trái mạnh, mình chặn thế nào?" | "Mình đã đo lặp lại chưa?" |
| Người lo vật liệu | Chuẩn bị, giữ gìn, trả đồ dùng | Mang kéo, hồ dán, giấy màu | Lo bóng, áo bib, bình nước | Lo cốc, nhiệt kế, cân, dọn bàn sau giờ |
Có một vai nữa thường xuất hiện vào cuối dự án: người trình bày. Nhiều nhóm mặc định người nói giỏi nhất lên trình bày. Cách hay hơn là để mỗi bạn trình bày đúng phần mình làm, hoặc luân phiên người nói chính giữa các dự án.
Vai "người hỏi khó" không phải người khó chịu
Đây là vai dễ bị hiểu nhầm nhất. Bạn nhận vai này không có nhiệm vụ chê bai, mà có nhiệm vụ tìm chỗ hổng trước khi thầy cô hay ban giám khảo tìm ra. Nhóm làm thí nghiệm "cây đậu mọc nhanh hơn khi nghe nhạc" rất cần một người hỏi: "Hai chậu có cùng ánh sáng không? Có cùng lượng nước không?". Câu hỏi ấy cứu cả bài báo cáo.
Để vai này không làm ai tự ái, nhóm có thể thống nhất trước: câu hỏi khó nhắm vào kế hoạch, không nhắm vào người.
Nhóm toàn người giỏi chưa chắc làm tốt
Vào những năm 1970, nhà nghiên cứu người Anh Meredith Belbin quan sát rất nhiều đội làm bài tập mô phỏng kinh doanh tại trường quản trị Henley (Anh). Ông ghép thử những đội toàn người có điểm kiểm tra trí tuệ cao. Kết quả gây bất ngờ: các đội này thường không đứng đầu. Họ mất nhiều thời gian tranh luận, ai cũng muốn ý mình thắng, và ít người chịu làm phần việc tỉ mỉ. Belbin gọi hiện tượng này là "hội chứng Apollo".
Từ đó Belbin mô tả các "vai trong đội" theo kiểu hành vi: người nảy ý tưởng, người hoàn thiện chi tiết, người phối hợp, người kết nối ra bên ngoài… Mô hình của ông đến nay vẫn được dùng nhiều trong đào tạo, dù giới nghiên cứu tâm lý vẫn tranh luận về độ chính xác của bảng trắc nghiệm đi kèm. Điều đáng mang về không phải là bảng trắc nghiệm, mà là ý chính: một đội cần nhiều kiểu đóng góp khác nhau, không chỉ cần người nhanh trí.
Đội bóng đá là ví dụ dễ thấy nhất. Một đội mười một người toàn tiền đạo sẽ thua đội có thủ môn, hậu vệ và tiền vệ biết phối hợp. Tiền vệ phòng ngự ít khi ghi bàn, ít được khen, nhưng nếu thiếu họ thì cả đội lủng.
Chọn vai thế nào cho hợp
Có ba cách chọn vai thường gặp, mỗi cách có cái lợi riêng:
- Theo thế mạnh: bạn viết chữ đẹp làm người ghi, bạn hay để ý giờ làm người giữ giờ. Nhóm chạy nhanh ngay từ đầu. Nhưng nếu lần nào cũng thế, bạn viết đẹp sẽ chỉ mãi làm thư ký.
- Theo điều muốn học: bạn ngại nói trước lớp thử nhận vai điều phối trong nhóm nhỏ. Chậm hơn lúc đầu nhưng mỗi người lớn lên một chút.
- Luân phiên: mỗi tuần hoặc mỗi dự án xoay vòng vai theo chiều kim đồng hồ. Công bằng, dễ nhớ, không ai phải tranh.
Nhiều thầy cô dùng cách kết hợp: dự án ngắn thì luân phiên, dự án dài và quan trọng thì để nhóm tự bàn, miễn là trong cả học kỳ mỗi bạn đều đã thử ít nhất hai vai khác nhau.
Nhóm có cần trưởng nhóm không?
Không bắt buộc. Một số nhóm nhỏ ba bạn làm tốt mà không ai mang danh "trưởng". Điều quan trọng là có người làm phần việc điều phối: nhắc mục tiêu, mời người im lặng nói, chốt lại khi bàn quá lâu. Nếu có trưởng nhóm, thì trưởng nhóm là người giữ cho nhóm chạy, không phải người làm thay hay người ra lệnh.
Khi vai bị lệch: ba tình huống quen thuộc
Một bạn ôm hết
Bạn Minh trong nhóm sợ điểm thấp nên tự làm luôn phần của người khác. Kết quả có thể đẹp, nhưng ba bạn còn lại không học được gì và dần buông. Cách gỡ: người điều phối nhắc lại bảng phân vai, và Minh được giao đúng vai "người hỏi khó" để dùng sự kỹ tính của mình vào việc kiểm tra, thay vì làm thay.
Một bạn im lặng
Có bạn không phải lười mà là ngại. Vai rõ ràng giúp bạn ấy có lý do để lên tiếng: "Mình là người giữ giờ, còn mười phút". Một câu nhỏ như thế mở đường cho những câu tiếp theo.
Hai bạn tranh một vai
Hai bạn cùng muốn làm người trình bày. Cách gọn nhất là chia đôi phần trình bày, hoặc thống nhất người này trình bày dự án này, người kia dự án sau, rồi ghi vào biên bản để không ai quên.
Vai trò trong đội thể thao và đội khoa học khác gì
Trong đội thể thao, vai gắn với vị trí trên sân và thay đổi trong từng tình huống: hậu vệ có lúc lên tấn công, tiền đạo có lúc lùi về phòng ngự. Vai ở đây linh hoạt theo từng giây, nên đội phải tập nhiều để hiểu nhau.
Trong đội làm dự án khoa học, vai gắn với giai đoạn: lúc đọc tài liệu cần người tìm thông tin, lúc làm thí nghiệm cần người đo và người ghi, lúc viết báo cáo cần người tổng hợp. Một bạn có thể đổi vai theo giai đoạn. Điều quan trọng là nhật ký thí nghiệm được giữ đều, vì đó là trí nhớ chung của cả nhóm.
Ở lớp học, vai thường gắn với một buổi hoặc một bài tập. Đây là chỗ tốt nhất để tập, vì sai thì sửa ngay buổi sau.
Thử làm: bộ thẻ vai trò cho nhóm bốn bạn
Bạn cần: bốn tấm bìa cứng cỡ bàn tay, bút màu, một sợi dây hoặc kẹp để đeo (không bắt buộc).
- Trên mỗi thẻ viết tên một vai: Điều phối, Ghi chép, Giữ giờ, Hỏi khó.
- Mặt sau mỗi thẻ viết hai câu "câu mở lời" cho vai đó. Ví dụ thẻ Điều phối: "Hôm nay mình cần xong gì?" và "Bạn nào chưa nói, bạn nghĩ sao?". Thẻ Hỏi khó: "Mình kiểm tra lại chỗ này chưa?" và "Nếu cách này không được thì mình làm gì?".
- Mỗi bạn rút một thẻ, đặt trước mặt để cả nhóm nhìn thấy.
- Làm một nhiệm vụ ngắn khoảng 20 phút, ví dụ thiết kế cây cầu bằng 20 que kem và băng dính chịu được một quyển vở.
- Hết giờ, mỗi bạn nói một câu: "Vai này khó ở chỗ…" và "Lần sau mình muốn thử vai…".
- Lần sau xoay thẻ theo chiều kim đồng hồ.
Sau ba bốn lần, nhóm thường tự nhận ra vai nào hợp với ai, và quan trọng hơn, ai cũng hiểu cái khó của vai người khác. Đó là lúc nhóm bắt đầu thật sự phối hợp.
Câu hỏi thường gặp
Vai trò trong nhóm là gì?
Vai trò trong nhóm là phần trách nhiệm mỗi người đảm nhận để nhóm đạt mục tiêu chung, ví dụ điều phối, ghi chép, giữ giờ, lo vật liệu hay kiểm tra lại. Vai không phải chức vụ, mà là cách chia việc để không việc nào bị bỏ sót.
Nhóm học sinh nên có những vai nào?
Nhóm bốn bạn thường dùng bốn vai: điều phối, ghi chép, giữ giờ và hỏi khó, cộng thêm việc lo vật liệu và trình bày chia cho các bạn. Nhóm ít người thì một bạn có thể ôm hai vai. Điều quan trọng là ai cũng biết rõ phần mình.
Có nên luân phiên vai trong nhóm không?
Nên, nhất là với dự án ngắn ở lớp. Luân phiên giúp mỗi bạn tập nhiều kỹ năng và hiểu cái khó của người khác. Với dự án dài, nhóm có thể chọn theo thế mạnh nhưng nên đổi vai giữa các dự án trong học kỳ.
Hội chứng Apollo là gì?
Đó là tên nhà nghiên cứu Meredith Belbin đặt cho hiện tượng đội toàn người rất giỏi lại làm việc kém hơn mong đợi. Lý do thường là ai cũng muốn ý mình thắng và ít người nhận việc tỉ mỉ. Bài học là đội cần nhiều kiểu đóng góp khác nhau.
Trưởng nhóm khác người điều phối thế nào?
Trưởng nhóm là danh nghĩa, còn điều phối là phần việc: nhắc mục tiêu, mời mọi người nói, chốt quyết định. Một nhóm có thể không có trưởng nhóm nhưng vẫn cần ai đó làm phần điều phối.
vai trò trong nhómlàm việc nhómtrưởng nhómngười điều phốihọc hợp tácMeredith Belbinhội chứng Apollothẻ vai tròluân phiên vaidự án lớp học