Ăn mừng chiến thắng và đứng dậy sau trận thua: chuyện của đội lớp

Thắng thì vui, thua thì buồn, cả hai đều bình thường. Điều làm nên một đội tốt là cách đội đi qua hai cảm xúc đó: ăn mừng cùng nhau mà không chế giễu đối thủ, và sau trận thua thì buồn một lúc rồi ngồi lại xem mình học được gì. Đây là kỹ năng tập được, giống như tập chuyền bóng.

Bài này kể vài câu chuyện có thật từ thể thao, một nghiên cứu thú vị về huy chương bạc và huy chương đồng, và cách một đội lớp có thể làm buổi "nhìn lại sau trận" trong mười lăm phút.

Buồn khi thua là bình thường

Nhiều người lớn nói với trẻ "thua thì có sao đâu". Câu đó có ý tốt nhưng không đúng cảm giác thật. Bạn đã tập ba tuần cho trận bóng đá giữa các lớp, rồi thua 0–1 ở phút cuối. Buồn, tức, thậm chí muốn khóc là phản ứng tự nhiên của một người đã cố gắng thật sự. Nếu không buồn chút nào, có khi là vì bạn chưa đặt nhiều tâm sức vào đó.

Vấn đề không nằm ở cảm xúc mà ở việc làm gì với nó. Đá vào ghế, đổ lỗi cho trọng tài, trách bạn thủ môn trước mặt cả lớp là những cách xả cảm xúc khiến đội yếu đi. Cho mình vài phút im lặng, uống nước, rồi bắt tay đội bạn là cách giữ đội nguyên vẹn cho trận sau.

Huy chương bạc và huy chương đồng: ai vui hơn

Năm 1995, ba nhà tâm lý học Victoria Medvec, Scott Madey và Thomas Gilovich công bố một nghiên cứu khá bất ngờ. Họ cho người xem lại băng hình các vận động viên nhận huy chương ở Thế vận hội Barcelona năm 1992 và chấm xem ai trông vui hơn. Kết quả: người giành huy chương đồng nhìn chung trông vui hơn người giành huy chương bạc.

Lời giải thích của nhóm tác giả là người ta so sánh với điều "suýt nữa thì". Người về nhì nghĩ "suýt nữa thì vàng". Người về ba nghĩ "suýt nữa thì không có huy chương nào". Cùng một kết quả rất tốt, nhưng cách so sánh khác nhau làm cảm xúc khác nhau. Một số nghiên cứu về sau cho kết quả không hoàn toàn giống, nên đây chưa phải quy luật tuyệt đối. Dù vậy, ý chính rất đáng nhớ: mình chọn so với cái gì sẽ ảnh hưởng tới việc mình thấy vui hay buồn.

Với đội lớp vừa thua, thay vì chỉ nghĩ "suýt nữa thì thắng", có thể nghĩ thêm "tháng trước mình còn chưa phối hợp được ba đường chuyền liên tiếp".

Ăn mừng thế nào cho đẹp

Ăn mừng là quyền của đội thắng, và nên ăn mừng thật sự. Nhưng có ranh giới giữa vui cùng đồng đội và làm đối thủ bẽ mặt.

Ăn mừng cùng đội	Ăn mừng làm người khác bẽ mặt
Ôm nhau, đập tay, chạy về phía cổ động viên lớp mình	Chạy tới trước mặt đối thủ để hét
Cảm ơn thủ môn đã cứu thua	Bắt chước dáng ngã của cầu thủ đội bạn
Bắt tay đội bạn trước rồi mới ăn mừng tiếp	Bỏ qua bước bắt tay
Kể lại pha bóng đẹp	Nhắc mãi lỗi của đội bạn

Ngay cả luật bóng đá chính thức cũng có giới hạn cho việc ăn mừng: cầu thủ cởi áo hoặc trùm áo lên đầu khi ăn mừng bàn thắng sẽ bị thẻ vàng, và ăn mừng mang tính khiêu khích cũng có thể bị phạt. Luật không cấm vui, luật chỉ cấm làm trận đấu mất trật tự hoặc xúc phạm người khác.

Câu chuyện phòng thay đồ năm 2018

Tại World Cup 2018 ở Nga, đội tuyển Nhật Bản dẫn Bỉ 2–0 ở vòng 16 đội rồi bị lội ngược dòng, thua 2–3 ở phút bù giờ cuối cùng. Đó là một trong những trận thua đau nhất lịch sử bóng đá Nhật. Vậy mà sau trận, nhân viên sân vận động tìm thấy phòng thay đồ của đội Nhật được dọn sạch sẽ, khăn gấp gọn, và một mảnh giấy nhỏ viết chữ "cảm ơn" bằng tiếng Nga. Cổ động viên Nhật trên khán đài cũng nổi tiếng với việc nhặt rác sau các trận đấu.

Câu chuyện được lan đi khắp thế giới không phải vì đội Nhật thắng, mà vì cách họ thua. Nó cho thấy một điều: người ta nhớ về một đội không chỉ qua tỉ số.

Đứng dậy sau trận thua: chuyện của cả đội

Sau trận thua, đội dễ chia thành hai nhóm: những người im lặng và những người đổ lỗi. Cả hai đều không giúp gì cho trận sau. Một vài việc đội có thể làm:

• Không đổ lỗi cho một người: bàn thua hiếm khi do một người. Thủ môn để lọt bóng thường vì trước đó hàng thủ đã bị vượt qua, và trước đó nữa đội đã mất bóng ở giữa sân.
• Để cảm xúc lắng rồi mới bàn: ngay sau trận, ai cũng nóng. Hẹn buổi sau hoặc ít nhất là sau khi uống nước, nghỉ một lúc.
• Tách kết quả khỏi cách chơi: có trận chơi tốt mà vẫn thua vì đội bạn mạnh hơn; có trận chơi dở mà vẫn thắng nhờ may. Đội nên nhìn vào cách chơi nhiều hơn tỉ số.
• Chọn một điều để tập: không phải mười điều. Một điều cụ thể, như "tập phát bóng vào sân" hay "nói to tên người mình chuyền".

Về "tư duy phát triển"

Có thể bạn đã nghe cụm từ "tư duy phát triển" của nhà tâm lý học Carol Dweck ở Đại học Stanford: ý tưởng rằng người tin khả năng của mình lớn lên được nhờ luyện tập sẽ bền bỉ hơn sau thất bại. Ý tưởng này rất phổ biến trong trường học. Tuy nhiên các tổng hợp nghiên cứu gần đây cho thấy tác động của các chương trình dạy "tư duy phát triển" nhỏ hơn nhiều so với kỳ vọng ban đầu, và giới nghiên cứu vẫn đang tranh luận. Điều chắc chắn hơn là: tập luyện có mục tiêu rõ ràng thì giúp bạn tiến bộ, dù bạn tin vào điều gì.

Buổi nhìn lại sau trận: mười lăm phút

Quân đội Mỹ từ những năm 1970 dùng một quy trình gọi là "nhìn lại sau hành động" để học từ mỗi đợt huấn luyện, và sau này nhiều đội thể thao, bệnh viện, công ty mượn cách làm đó. Phiên bản cho đội lớp có thể gọn như sau:

1. Mình định làm gì? (2 phút) Ví dụ: "Giữ sạch lưới hiệp một, chuyền ngắn thay vì sút xa."
2. Thật ra đã xảy ra gì? (4 phút) Chỉ kể sự việc, không phán xét. "Hiệp một thủng một bàn từ phạt góc. Mình sút xa tám lần."
3. Vì sao có khác biệt? (4 phút) "Khi bị ép, mọi người hoảng nên sút xa. Phạt góc không ai kèm cầu thủ cao nhất bên kia."
4. Lần sau thử gì? (5 phút) Chọn một hoặc hai việc. "Tập phân công kèm người khi phạt góc."

Quy trình này dùng được cả sau trận thắng. Thắng mà không biết vì sao thắng thì trận sau khó lặp lại.

Thử làm: sổ tay sau trận của đội

Cần một quyển vở nhỏ chung cho cả đội và một cây bút.

1. Sau mỗi trận hoặc mỗi buổi thi (thể thao, đố vui, thi khoa học đều được), đội ngồi lại 15 phút.
2. Người ghi chép viết ngày, đối thủ, kết quả ở dòng đầu.
3. Ghi bốn câu trả lời của buổi nhìn lại ở trên.
4. Mỗi người thêm một dòng "Một điều mình thấy đồng đội làm tốt hôm nay" và ghi tên bạn được khen.
5. Trước trận sau, đọc lại dòng "Lần sau thử gì" của trận trước.

Sau một mùa, quyển sổ trở thành câu chuyện của cả đội: những trận thua đau, những điều đã sửa được, và rất nhiều lời khen mà nếu không ghi lại thì ai cũng quên.

Câu hỏi thường gặp

Thua trận có nên buồn không?

Buồn sau khi thua là phản ứng bình thường của người đã cố gắng. Điều quan trọng là không trút cảm xúc lên đồng đội hay đối thủ, cho mình thời gian lắng lại, rồi cùng đội xem lại để học được điều gì đó cho lần sau.

Vì sao người giành huy chương đồng có khi vui hơn huy chương bạc?

Nghiên cứu năm 1995 về Thế vận hội 1992 cho thấy người về ba thường so với việc suýt không có huy chương, còn người về nhì so với việc suýt giành vàng. Cách so sánh khác nhau khiến cảm xúc khác nhau, dù các nghiên cứu sau cho kết quả chưa hoàn toàn thống nhất.

Ăn mừng chiến thắng thế nào cho đúng tinh thần thể thao?

Hãy vui cùng đồng đội và cổ động viên, nhưng bắt tay đội bạn và không làm động tác chế giễu họ. Luật bóng đá cũng phạt thẻ vàng nếu cầu thủ cởi áo ăn mừng hoặc ăn mừng mang tính khiêu khích.

Làm sao để đội không đổ lỗi cho nhau sau trận thua?

Thống nhất từ trước rằng đội sẽ nhìn vào sự việc chứ không chỉ trích một người, và chờ cảm xúc lắng rồi mới bàn. Dùng bốn câu hỏi: định làm gì, thật ra xảy ra gì, vì sao khác, lần sau thử gì.

Tư duy phát triển có thật sự hiệu quả không?

Đây là ý tưởng của nhà tâm lý học Carol Dweck rằng tin vào khả năng tiến bộ giúp người ta bền bỉ hơn. Các tổng hợp nghiên cứu gần đây cho thấy tác động của chương trình dạy tư duy này nhỏ hơn kỳ vọng và còn tranh luận. Tập luyện có mục tiêu cụ thể vẫn là cách chắc chắn để tiến bộ.