🤝 Làm việc nhóm
Nói lần lượt trong nhóm: vật cầm lời, ba giây chờ và nhắc lại ý bạn
Trong bài
Nói lần lượt nghĩa là mỗi lúc chỉ một người nói, những người còn lại nghe cho trọn rồi mới đáp. Nghe thì đơn giản, nhưng trong một nhóm đang hào hứng, ai cũng muốn chen vào. Cách giữ được nhịp này là dùng vài luật nhỏ nhìn thấy được: một vật cầm lời, vài giây chờ trước khi đáp, và thói quen nhắc lại ý bạn trước khi nói ý mình.
Bài này giải thích vì sao nhóm hay "nói đè" lên nhau, những gì các nhà nghiên cứu giáo dục đã đo được về chuyện chờ vài giây, và ba cách tập ngay ở lớp hoặc trong đội.
Vì sao nhóm hay nói đè lên nhau
Khi đang nghe, não của chúng ta không ngồi yên. Nó đã bắt đầu soạn câu trả lời từ giữa câu của người kia. Đến lúc thấy người kia ngừng một chút để thở, ta vọt ngay vào, dù họ chưa nói xong. Người bị cắt lời cảm thấy ý mình không được coi trọng, lần sau họ nói ít đi hoặc nói to hơn. Cả nhóm dần thành một cuộc thi ai to tiếng hơn.
Có ba lý do thường gặp:
- Sợ quên ý: ý hay vừa nảy ra, không nói ngay sợ mất.
- Hào hứng: nhóm đang vui, mọi người nói chồng lên nhau mà không có ý xấu.
- Không có luật rõ: không ai biết lúc nào đến lượt mình, nên ai nhanh người ấy nói.
Cả ba đều sửa được bằng thói quen, không cần ai phải "ngoan" hơn.
Ba giây chờ: điều các nhà nghiên cứu đo được
Nhà giáo dục khoa học người Mỹ Mary Budd Rowe từ cuối những năm 1960 đã ghi âm hàng trăm giờ học để đo một thứ ít ai để ý: sau khi giáo viên đặt câu hỏi, họ chờ bao lâu trước khi gọi người trả lời hoặc tự nói tiếp. Theo các bài công bố của bà đầu những năm 1970, thời gian chờ trung bình chỉ khoảng một giây.
Khi giáo viên được tập chờ lâu hơn, khoảng ba giây trở lên, Rowe ghi nhận học sinh trả lời dài hơn, có nhiều em lên tiếng hơn, và câu trả lời có lý lẽ hơn. Những nghiên cứu sau này về "thời gian chờ" ở nhiều nước cho kết quả cùng chiều, dù mức cải thiện khác nhau tuỳ lớp.
Điều này đúng cả khi các bạn nói chuyện với nhau trong nhóm. Ba giây im lặng sau khi một bạn nói xong cho người đó cơ hội nói thêm nửa câu quan trọng còn lại, và cho người nghe thời gian nghĩ thay vì phản xạ.
Vật cầm lời: luật nhìn thấy được
Một số cộng đồng bản địa ở vùng Tây Bắc Bắc Mỹ có truyền thống dùng một cây gậy chạm khắc trong các buổi họp: ai cầm gậy thì người ấy nói, những người khác nghe. Ngày nay nhiều lớp học trên thế giới mượn ý tưởng này, nhưng thay cây gậy bằng bất cứ vật gì: một quả bóng nhỏ, một cái bút to, một chú gấu bông.
Vật cầm lời có sức mạnh vì nó biến một luật vô hình ("đừng cắt lời") thành thứ ai cũng thấy. Bạn đang muốn chen vào nhìn sang thấy bóng chưa ở tay mình là tự dừng. Không cần ai nhắc, không ai bị mắng.
Mấy lưu ý khi dùng vật cầm lời
- Thống nhất trước: người cầm nói tối đa bao lâu (ví dụ một phút với nhóm bốn bạn).
- Được quyền "chuyển lượt": cầm vật rồi nói "mình chưa nghĩ ra, mình chuyển" là hoàn toàn bình thường.
- Khi bàn sôi nổi, vật cầm lời có thể chậm. Dùng nó cho phần nêu ý kiến, còn phần làm việc tay chân thì thả lỏng.
Nghĩ một mình, bàn hai người, rồi chia sẻ
Năm 1981, nhà giáo dục Frank Lyman ở Đại học Maryland (Mỹ) giới thiệu một cách tổ chức thảo luận mà nay giáo viên khắp nơi dùng, thường gọi bằng tiếng Anh là "think–pair–share". Có ba bước:
- Nghĩ: mỗi người im lặng nghĩ một mình khoảng một phút, có thể ghi ra giấy.
- Bàn cặp: quay sang bạn bên cạnh, mỗi người nói ý của mình, người kia nghe.
- Chia sẻ: cả nhóm hoặc cả lớp nghe từng cặp kể lại.
Cách này hợp với những bạn nghĩ chậm hoặc ngại nói. Bước một cho họ thời gian, bước hai cho họ một khán giả nhỏ an toàn, bước ba họ đã có sẵn ý để nói. Còn những bạn nhanh nhảu thì tập được việc chờ.
Nghe để hiểu, không chỉ nghe để đáp
Nói lần lượt mới là một nửa. Nửa còn lại là nghe thật. Nhà tâm lý học Carl Rogers và đồng nghiệp Richard Farson từ năm 1957 đã mô tả kiểu nghe mà họ gọi là "lắng nghe chủ động": người nghe cố hiểu cả ý lẫn cảm xúc của người nói, và cho người nói biết là mình đã hiểu.
Cách đơn giản nhất để luyện là nhắc lại trước khi đáp. Trước khi nói ý của mình, bạn nói lại ý của bạn vừa nói bằng lời của mình, rồi hỏi "Mình hiểu đúng không?". Ví dụ trong đội bóng chuyền lớp 8:
Lan: "Mình nghĩ đội mình nên phát bóng nhẹ thôi, phát mạnh toàn ra ngoài."
Hùng: "Ý Lan là mình đang mất nhiều điểm vì phát hỏng, nên ưu tiên phát vào sân trước, đúng không? Mình đồng ý, nhưng mình nghĩ bạn nào phát chắc tay thì vẫn có thể phát mạnh."
Hùng không đồng ý hoàn toàn, nhưng Lan biết ý mình đã được nghe. Cuộc bàn bạc tiếp tục mà không ai thấy bị gạt đi.
Khi một người nói quá nhiều, một người không nói gì
Gần như nhóm nào cũng có cả hai. Đây không phải lỗi tính cách mà là nhịp khác nhau. Một vài cách nhẹ nhàng:
| Tình huống | Câu có thể nói | Luật nhóm có thể đặt |
|---|---|---|
| Một bạn nói rất dài | "Ý hay đấy, cho mình nghe thêm các bạn khác rồi quay lại nhé." | Mỗi lượt tối đa một phút |
| Một bạn chưa nói gì | "Lan chưa nói, Lan nghĩ sao? Chưa nghĩ ra thì cứ chuyển." | Vòng đầu tiên ai cũng nói một câu |
| Hai bạn nói cùng lúc | "Hai bạn cùng có ý rồi, Nam nói trước, xong đến Hà." | Ai giơ tay trước nói trước |
| Bị cắt lời | "Cho mình nói nốt câu này nhé." | Ai cắt lời thì nhường lượt kế tiếp |
| Bàn lạc đề | "Chuyện này hay, mình ghi lại để cuối buổi bàn." | Có "góc để sau" trên giấy |
"Góc để sau" là một mẩu giấy ở góc bàn, ý nào lạc đề nhưng đáng giữ thì ghi vào đó. Người nêu ý không thấy bị gạt, nhóm không bị lạc.
Thử làm: ba vòng luyện nói lần lượt
Dành cho nhóm bốn đến sáu bạn, mất khoảng 25 phút. Cần một vật cầm lời (bóng nhỏ hoặc bút) và đồng hồ.
- Vòng 1 – không luật (5 phút): cả nhóm bàn một câu hỏi vui, ví dụ "Nếu được thiết kế lại sân trường, các bạn đổi gì?". Một bạn ngồi ngoài làm người quan sát, đếm số lần có người cắt lời và ghi tên những bạn chưa nói câu nào (chỉ ghi để nhóm biết, không để chê).
- Vòng 2 – vật cầm lời (8 phút): cùng câu hỏi, nhưng chỉ ai cầm vật mới được nói. Nói xong đếm thầm ba giây rồi mới chuyền.
- Vòng 3 – nhắc lại trước khi đáp (8 phút): mỗi người trước khi nói ý mình phải nhắc lại ý người vừa nói bằng một câu.
- Nhìn lại (4 phút): người quan sát đọc số liệu ba vòng. Cả nhóm trả lời: vòng nào nghe được nhiều ý mới nhất? Vòng nào khó chịu nhất? Vì sao?
Thường thì vòng 1 ồn nhất nhưng ít ý mới; vòng 3 chậm nhất nhưng các ý nối được vào nhau. Không có vòng nào đúng tuyệt đối. Biết được khác biệt đó, nhóm sẽ tự chọn luật hợp với từng việc.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao cần nói lần lượt khi làm việc nhóm?
Khi nhiều người nói cùng lúc, ý của người nói nhỏ hoặc nói chậm bị chìm mất, và người bị cắt lời dần ngại góp ý. Nói lần lượt giúp mọi ý được nghe trọn, nhóm có nhiều lựa chọn hơn để quyết định.
Vật cầm lời là gì?
Vật cầm lời là một đồ vật được thống nhất trước, ai cầm thì người đó nói, người khác nghe. Ý tưởng mượn từ truyền thống gậy nói của một số cộng đồng bản địa Bắc Mỹ. Ở lớp học có thể dùng bóng nhỏ, bút hoặc gấu bông.
Thời gian chờ ba giây có tác dụng gì?
Nghiên cứu của nhà giáo dục Mary Budd Rowe cho thấy khi giáo viên chờ khoảng ba giây sau câu hỏi, học sinh trả lời dài hơn và có nhiều em lên tiếng hơn. Trong nhóm bạn, ba giây chờ giúp người nói kịp bổ sung và người nghe kịp nghĩ.
Think–pair–share là gì?
Đây là cách thảo luận ba bước do Frank Lyman giới thiệu năm 1981: nghĩ một mình, bàn với một bạn, rồi chia sẻ với cả nhóm. Cách này giúp bạn nghĩ chậm hoặc ngại nói có thời gian chuẩn bị ý trước khi nói trước đông người.
Làm sao để bạn hay im lặng chịu nói trong nhóm?
Đặt luật vòng đầu ai cũng nói một câu, cho phép nói "mình chuyển", và hỏi ý bạn ấy bằng câu mở thay vì câu đúng sai. Giao cho bạn ấy một vai cụ thể như giữ giờ cũng tạo lý do tự nhiên để lên tiếng.
nói lần lượtlắng nghevật cầm lờithời gian chờthink pair sharecắt lờithảo luận nhómlắng nghe chủ độngMary Budd Rowekỹ năng giao tiếp