Thông tin cá nhân trên mạng: học sinh nên giữ kín những gì và vì sao

Trên mạng, học sinh nên giữ kín những thông tin giúp người lạ tìm ra mình ngoài đời hoặc đăng nhập thay mình: địa chỉ nhà, tên trường kèm lớp, lịch đi về, số điện thoại, mật khẩu, mã xác nhận, ảnh giấy tờ. Những thứ khác như sở thích, món ăn yêu thích hay bức tranh mình vẽ thì chia sẻ được, miễn là không vô tình để lộ các mảnh kia. Bài này giúp bạn phân loại thông tin theo mức độ, và chỉ ra những chỗ hay lộ mà ít ai để ý.

Thông tin cá nhân là gì

Thông tin cá nhân là mọi thứ gắn với riêng bạn, giúp người khác nhận ra bạn là ai, ở đâu, làm gì. Có thứ rất rõ, như họ tên đầy đủ hay số điện thoại. Có thứ nhìn qua tưởng vô hại, như màu áo đồng phục, tên quán bún đầu ngõ, giờ bạn tan học thêm.

Điều quan trọng cần hiểu: từng mảnh nhỏ có thể vô hại, nhưng ghép lại thì thành bức tranh đầy đủ. Một tấm ảnh đồng phục, một dòng "chiều nào cũng ra sân bóng gần nhà", một bình luận nhắc tên cô chủ nhiệm — ba mảnh đó, ở ba bài khác nhau, đủ để một người kiên nhẫn đoán ra bạn học trường nào, lớp nào, chiều nào ở đâu. Giới an ninh mạng gọi việc thu thập từ những gì công khai như vậy là tình báo nguồn mở. Kẻ xấu không cần hack máy tính của bạn; họ chỉ cần đọc những gì bạn tự đăng.

Ba mức thông tin: đèn đỏ, đèn vàng, đèn xanh

Cách dễ nhớ nhất là chia thông tin theo ba màu đèn giao thông. Bảng dưới đây là gợi ý để cả nhà cùng bàn, không phải luật cứng.

Mức	Ví dụ	Nên làm gì
Đèn đỏ — không bao giờ đăng, không gửi cho người chưa gặp ngoài đời	Mật khẩu, mã xác nhận gửi qua tin nhắn, địa chỉ nhà, số điện thoại, ảnh giấy khai sinh hay căn cước của bố mẹ, số tài khoản ngân hàng của gia đình	Giữ kín tuyệt đối. Ai hỏi, kể cả người xưng là bạn bè hay "nhân viên hỗ trợ", đều báo người lớn
Đèn vàng — cân nhắc kỹ, chỉ chia sẻ với người quen thật	Tên trường, lớp, ảnh mặc đồng phục, nơi học thêm, lịch sinh hoạt, ảnh trong nhà thấy rõ cửa sổ và khung cảnh bên ngoài	Đặt chế độ chỉ bạn bè xem, che bảng tên, không đăng khi đang ở đó
Đèn xanh — chia sẻ được	Sở thích, bức vẽ, mô hình tự làm, cảm nghĩ về một cuốn sách, ảnh phong cảnh không lộ vị trí nhà	Vẫn đọc lại trước khi đăng xem có lọt mảnh vàng, đỏ nào không

Những chỗ hay lộ mà không ai để ý

Ảnh chụp có vị trí đi kèm

Nhiều điện thoại khi chụp ảnh sẽ lưu thêm toạ độ nơi chụp vào bên trong tệp ảnh. Người xem ảnh không thấy, nhưng ai tải được tệp gốc về và có công cụ đọc thì thấy. Nhiều mạng xã hội tự xoá phần này khi đăng, nhưng gửi ảnh qua email hay một số ứng dụng thì có thể vẫn còn. Cách chắc ăn: nhờ bố mẹ tắt tính năng lưu vị trí trong phần cài đặt camera.

Hậu cảnh của ảnh và video

Bạn nhìn vào khuôn mặt mình, còn người khác nhìn cả phía sau: số nhà trên cổng, tên tiệm tạp hoá đối diện, phong bì có ghi địa chỉ để trên bàn, bảng tên lớp trên cửa. Trước khi đăng, hãy nhìn ảnh như một thám tử: "Nếu mình là người lạ, mình đoán được gì từ tấm này?"

Câu hỏi khảo sát vui

Kiểu bài đăng "Tên con vật nuôi đầu tiên của bạn + tên con đường bạn lớn lên = tên ca sĩ của bạn" trông thì vui. Nhưng tên vật nuôi đầu tiên, tên trường tiểu học, tên thân mật của mẹ lại chính là các câu hỏi bảo mật mà nhiều dịch vụ dùng để lấy lại tài khoản. Trả lời công khai là tự đưa chìa khoá cho người khác.

Đăng "đang ở đây"

Đăng ảnh đi biển kèm dòng "cả nhà đi chơi một tuần" nghĩa là báo cho cả thế giới biết nhà đang trống. Chờ về rồi mới đăng là thói quen tốt cho cả gia đình. Cũng vậy với "đang ở công viên gần nhà, ai ra không" — chỉ nhắn riêng cho bạn thân.

Hồ sơ tài khoản

Phần giới thiệu trên trang cá nhân thường có ô ngày sinh đầy đủ, quê quán, trường học, số điện thoại. Không ô nào bắt buộc phải điền thật cho công khai. Ngày sinh đầy đủ là thứ nên giấu bớt, vì nó hay được dùng để xác minh danh tính.

Vì sao người ta muốn thông tin của bạn

Không phải ai hỏi thông tin cũng có ý xấu. Nhưng hiểu lý do giúp bạn bớt ngây thơ mà không phải sợ hãi:

• Để lừa đảo: biết tên bạn, tên bố mẹ, tên trường, kẻ gian có thể nhắn cho bố mẹ giả làm thầy cô báo "con bị tai nạn, chuyển tiền gấp". Câu chuyện nghe rất thật vì có đủ chi tiết thật.
• Để chiếm tài khoản: ngày sinh, tên vật nuôi, số điện thoại là nguyên liệu để đoán mật khẩu hoặc lấy lại tài khoản.
• Để tiếp cận bạn: người lạ muốn làm thân thường bắt đầu bằng việc tỏ ra hiểu bạn — mà họ hiểu là nhờ đọc những gì bạn đăng.
• Để quảng cáo: các công ty thu thập sở thích, thói quen để hiển thị quảng cáo. Việc này hợp pháp ở nhiều nơi nhưng bạn vẫn có quyền chọn chia sẻ ít đi.

Thông tin của bạn bè cũng là thông tin cá nhân

Giữ kín cho mình mà đăng thay bạn thì vẫn là lộ. Ảnh cả lớp đi dã ngoại có thể có bạn không muốn xuất hiện, hoặc bố mẹ bạn ấy không cho phép. Ảnh chụp màn hình cuộc trò chuyện nhóm mang theo tên, ảnh đại diện, thậm chí số điện thoại của người khác.

Quy tắc đơn giản: có mặt người khác thì hỏi trước khi đăng. Hỏi cũng là cách cho bạn bè thấy mình tôn trọng họ. Nếu ai đó nhờ gỡ ảnh, hãy gỡ, không cần tranh cãi ai đúng ai sai.

Thử làm: cuộc điều tra "Mình lộ gì?"

Việc này làm cùng bố mẹ hoặc anh chị, mất khoảng 30 phút.

1. Mở trang cá nhân của bạn (hoặc của một tài khoản mẫu do bố mẹ lập ra) ở chế độ người lạ xem — nhiều mạng xã hội có chức năng "xem với tư cách người khác".
2. Lấy một tờ giấy, chia ba cột đỏ, vàng, xanh. Đọc lại 20 bài đăng gần nhất, ghi mọi thông tin tìm thấy vào đúng cột.
3. Đổi vai: thử viết ra "người lạ biết gì về mình" chỉ từ tờ giấy đó. Đoán được trường? Giờ tan học? Khu nhà?
4. Với mỗi mục đỏ, xoá hoặc chuyển bài về chế độ riêng tư. Với mục vàng, đổi chế độ xem sang chỉ bạn bè.
5. Lặp lại sau ba tháng. Lần thứ hai thường nhanh hơn nhiều vì bạn đã quen mắt.

Nếu bạn chưa có tài khoản nào, có thể làm cuộc điều tra trên một bài đăng giả do cả nhà cùng bịa ra: một tấm ảnh và ba dòng chú thích. Ai tìm ra nhiều "manh mối" hơn thì người đó làm thám tử của tuần.

Gợi ý cho phụ huynh

Nhiều mạng xã hội lớn đặt độ tuổi tối thiểu là 13, nên trẻ nhỏ hơn mà có tài khoản thường là do khai sai tuổi — và khi khai sai, các chế độ bảo vệ dành cho trẻ vị thành niên cũng không được bật. Thay vì cấm đoán đột ngột, bố mẹ có thể:

• Cùng con lập bảng đỏ – vàng – xanh ở trên và dán gần chỗ con dùng máy.
• Làm gương: chính bố mẹ cũng hỏi con trước khi đăng ảnh của con.
• Hỏi con theo kiểu tò mò ("dạo này con hay xem gì, có gì vui không") thay vì kiểu tra hỏi. Trẻ kể nhiều hơn khi không sợ bị mắng.
• Thống nhất một câu: "Nếu có ai hỏi con thông tin đèn đỏ, con kể với bố mẹ, con sẽ không bị phạt." Lời hứa này quan trọng hơn mọi phần mềm.

Câu hỏi thường gặp

Thông tin cá nhân nào học sinh không nên đăng lên mạng?

Không đăng mật khẩu, mã xác nhận, địa chỉ nhà, số điện thoại, ngày sinh đầy đủ, ảnh giấy tờ của gia đình. Tên trường, lớp và lịch đi về thì chỉ chia sẻ với người quen ngoài đời, ở chế độ chỉ bạn bè xem.

Đăng ảnh mặc đồng phục có sao không?

Đồng phục thường có logo hoặc bảng tên cho biết trường bạn học. Một mình nó chưa nguy hiểm, nhưng ghép với giờ tan học hay vị trí nhà thì đủ để người lạ tìm ra bạn. Tốt nhất để ảnh đó ở chế độ chỉ bạn bè xem.

Vì sao không nên trả lời các câu đố kiểu tên thú cưng đầu tiên?

Vì đó thường là câu hỏi bảo mật dùng để lấy lại tài khoản. Trả lời công khai là cung cấp đáp án cho người muốn chiếm tài khoản của bạn.

Ảnh chụp bằng điện thoại có lộ vị trí không?

Có thể có. Nhiều máy lưu toạ độ nơi chụp vào trong tệp ảnh. Nhờ người lớn tắt tính năng lưu vị trí của camera, hoặc kiểm tra ảnh trước khi gửi tệp gốc cho người khác.

Lỡ đăng thông tin đèn đỏ rồi thì làm gì?

Xoá ngay bài đăng, rồi kể với bố mẹ hoặc thầy cô. Nếu là mật khẩu thì đổi mật khẩu luôn. Lỡ tay là chuyện ai cũng có thể gặp; giấu đi mới làm mọi chuyện khó hơn.