Bắt nạt qua mạng: nhận biết sớm và làm gì khi con hoặc bạn bè gặp phải

Bắt nạt qua mạng là khi một người hoặc một nhóm cố ý và lặp lại việc làm người khác tổn thương qua điện thoại, máy tính: nhắn tin chế giễu, tung ảnh xấu, lập nhóm nói xấu, cố tình gạt ra khỏi nhóm, giả mạo tài khoản. Khi gặp phải, việc cần làm là không đáp trả, lưu bằng chứng, chặn và báo cáo, rồi kể với người lớn. Bài này giúp học sinh phân biệt đùa với bắt nạt, và gợi ý cách người đứng xem có thể giúp.

Bắt nạt qua mạng khác bắt nạt ở trường thế nào

Bắt nạt thì ở đâu cũng làm đau. Nhưng trên mạng có vài điểm khiến nó nặng nề hơn:

• Không có giờ tan học. Ở trường, về đến nhà là thoát. Trên mạng, tin nhắn có thể đến lúc 11 giờ đêm, ngay trong phòng ngủ.
• Khán giả đông. Một bức ảnh chế có thể được chia sẻ cho cả khối trong một buổi tối.
• Lưu lại lâu. Lời nói thì bay đi, ảnh chụp màn hình thì ở lại.
• Người bắt nạt khó thấy hậu quả. Không nhìn thấy nét mặt của bạn mình, họ dễ đi quá đà hơn ngoài đời.
• Có thể ẩn danh. Tài khoản giả khiến nạn nhân không biết ai đang nhắm vào mình.

Hiện tượng này không hiếm. Một cuộc thăm dò của UNICEF năm 2019 qua kênh U-Report, hỏi người trẻ ở 30 nước, cho thấy hơn một phần ba người trả lời nói mình từng là nạn nhân của bắt nạt trên mạng, và khoảng một phần năm từng nghỉ học vì bắt nạt và bạo lực trên mạng. Đây là thăm dò tự nguyện, không phải điều tra chọn mẫu, nên con số chỉ nói lên mức phổ biến chứ không chính xác cho từng nước.

Đùa hay bắt nạt: ba câu hỏi phân biệt

Bạn bè trêu nhau là chuyện thường. Ranh giới nằm ở ba điểm:

Câu hỏi	Đùa vui	Bắt nạt
Cả hai cùng cười không?	Có, và người bị trêu có thể trêu lại	Một bên cười, một bên buồn hoặc im lặng
Khi được bảo dừng thì sao?	Dừng, có thể xin lỗi	Tiếp tục, hoặc nói "đùa thôi mà, nhạy cảm thế"
Có lặp lại và nhắm vào một người không?	Thỉnh thoảng, ai cũng có lúc bị trêu	Lặp đi lặp lại, luôn là cùng một người

Có thể một lần nặng lời chưa phải là bắt nạt, nhưng vẫn là việc sai cần xin lỗi. Còn khi đủ ba dấu hiệu bên phải, đó là bắt nạt, dù người làm có gọi nó là gì đi nữa.

Các kiểu bắt nạt trên mạng hay gặp

Lời lẽ trực tiếp

Nhắn tin, bình luận chê bai ngoại hình, giọng nói, hoàn cảnh gia đình; đặt biệt danh xấu.

Tung ảnh, ảnh chế

Đăng ảnh lúc bạn ngủ gật, ngã, hoặc sửa ảnh để chế giễu. Đăng ảnh chụp màn hình tin nhắn riêng ra nhóm chung.

Gạt ra ngoài

Lập nhóm lớp "thiếu một người", cố tình xoá ai đó khỏi nhóm, hẹn nhau làm lơ mọi tin nhắn của một bạn. Kiểu này khó thấy nhất vì không có lời nào xấu cả.

Mạo danh

Lập tài khoản giả mang tên, ảnh của bạn để đăng điều xấu hổ, hoặc chiếm tài khoản thật để nhắn bậy cho người khác.

Lan tin đồn

Bịa chuyện về một người rồi để nó lan qua các nhóm. Người nghe nhiều lần dễ tưởng là thật.

Nếu bạn bị bắt nạt: năm bước

1. Không đáp trả. Người bắt nạt thường chờ phản ứng. Trả lời gay gắt có thể bị cắt ra để biến bạn thành người có lỗi.
2. Lưu bằng chứng. Chụp màn hình có ghi ngày giờ và tên tài khoản. Lưu vào một thư mục riêng hoặc gửi cho bố mẹ giữ.
3. Chặn và báo cáo tài khoản trên nền tảng. Hầu hết mạng xã hội lớn đều có nút báo cáo bắt nạt hoặc quấy rối.
4. Kể với người lớn. Bố mẹ, giáo viên chủ nhiệm, thầy cô tư vấn tâm lý của trường. Nếu người bắt nạt cùng trường, nhà trường có trách nhiệm cùng xử lý.
5. Chăm sóc bản thân. Tạm tắt thông báo, nghỉ mạng một thời gian, làm việc mình thích với người mình tin. Bắt nạt nói về người làm nó, không nói lên giá trị của bạn.

Khi thấy quá sức, buồn kéo dài, mất ngủ, không muốn đến trường, hoặc nghĩ đến việc làm hại bản thân, hãy nói ngay với người lớn. Bạn cũng có thể gọi Tổng đài quốc gia bảo vệ trẻ em 111, miễn phí, để được lắng nghe và hướng dẫn.

Người đứng xem có sức mạnh lớn hơn bạn nghĩ

Trong một vụ bắt nạt, phần lớn người trong cuộc không phải người bắt nạt hay bị bắt nạt, mà là người đứng xem: những bạn trong nhóm chat đọc được, thả biểu tượng cười hoặc im lặng. Một cái thả cười trông nhỏ, nhưng với người bị bắt nạt, nó nói rằng "cả lớp đứng về phía kia".

Bạn không cần làm anh hùng. Vài việc nhỏ mà hiệu quả:

• Không thả cười, không chia sẻ tiếp ảnh chế.
• Nhắn riêng cho bạn bị bắt nạt: "Mình thấy rồi, cậu không sai đâu."
• Rủ bạn ấy vào nhóm khác, ngồi cạnh bạn ấy ở lớp.
• Kể với thầy cô — kể không phải là "mách lẻo" khi có người đang bị tổn thương.
• Nếu thấy an toàn, nói một câu ngắn trong nhóm: "Thôi đủ rồi." Đừng lao vào cãi nhau.

Thử làm: bản đồ cảm xúc của một tin nhắn

Hoạt động cho lớp học hoặc cả nhà, khoảng 25 phút.

1. Viết 6 câu bình luận lên thẻ giấy, từ khen thật lòng đến chê bai, ví dụ "Tranh đẹp ghê", "Vẽ thế mà cũng đăng", "Ha ha" kèm ảnh chế.
2. Mỗi người đọc thẻ rồi đặt nó lên một "thước cảm xúc" vẽ trên giấy dài, từ "vui" đến "rất tổn thương", theo cảm giác nếu mình là người nhận.
3. So sánh: cùng một thẻ, mọi người đặt ở chỗ có giống nhau không? Thường là không — vì vậy câu "đùa thôi mà" không thể dùng để quyết định thay người nhận.
4. Viết lại các thẻ ở nửa "tổn thương" thành góp ý tử tế. Ví dụ "Vẽ thế mà cũng đăng" thành "Phần nền đẹp, mình nghĩ nhân vật có thể to hơn".

Gợi ý cho phụ huynh

Dấu hiệu con có thể đang bị bắt nạt: giật mình hoặc buồn khi nhận tin nhắn, bỗng không muốn dùng điện thoại hoặc dùng lén lút, không muốn đến trường, đau bụng đau đầu vào buổi sáng, rời nhóm bạn cũ. Khi con kể, hãy cảm ơn con đã kể, tránh câu "sao con không…", và đừng tịch thu điện thoại như một hình phạt — trẻ sẽ hiểu rằng kể ra thì mất máy, và lần sau sẽ giấu. Liên hệ giáo viên chủ nhiệm để cùng giải quyết, mang theo ảnh chụp màn hình.

Câu hỏi thường gặp

Bắt nạt qua mạng là gì?

Là việc cố ý và lặp lại làm tổn thương người khác qua thiết bị số: nhắn tin chế giễu, tung ảnh xấu, gạt ra khỏi nhóm, giả mạo tài khoản, lan tin đồn. Điểm khác với đùa là người bị nhắm vào không vui và việc vẫn tiếp diễn khi được bảo dừng.

Bị bắt nạt trên mạng có nên trả lời lại không?

Không nên. Hãy lưu bằng chứng, chặn và báo cáo tài khoản, rồi kể với người lớn. Trả lời gay gắt có thể bị lợi dụng để đổ lỗi cho bạn.

Thấy bạn bị bắt nạt trong nhóm chat thì làm gì?

Đừng thả cười hay chia sẻ tiếp, nhắn riêng động viên bạn bị bắt nạt và kể với thầy cô. Những việc nhỏ này giúp nạn nhân thấy mình không đơn độc.

Bố mẹ nên làm gì khi con bị bắt nạt qua mạng?

Lắng nghe, cảm ơn con đã kể, cùng con lưu bằng chứng và liên hệ nhà trường. Tránh tịch thu điện thoại như hình phạt vì con sẽ ngại kể lần sau.

Bị bắt nạt qua mạng có thể gọi số nào?

Có thể gọi Tổng đài quốc gia bảo vệ trẻ em 111, miễn phí. Bên cạnh đó, hãy kể với bố mẹ hoặc thầy cô để được hỗ trợ trực tiếp.