Tự thiết kế mê cung: ngõ cụt, vòng lặp và cách làm người đi lạc

Muốn tự thiết kế một mê cung hay, hãy vẽ đường đi đúng trước, rồi mới thêm ngõ cụt, vòng lặp và những điểm dừng chân. Một mê cung tốt không chỉ làm người ta lạc, mà làm người ta lạc một cách thú vị: thấy mình tiến gần đích, bị đánh lừa vừa phải, và có lúc được nghỉ. Bài này kể ngắn về lịch sử mê cung rồi đi thẳng vào cách thiết kế, đủ để bạn tự dựng một mê cung bằng phấn trên sân.

Mê cung một lối và mê cung nhiều ngả

Trong tiếng Anh có hai chữ hay bị lẫn: labyrinth và maze. Tiếng Việt thường gọi chung là mê cung, nhưng chúng khác nhau về thiết kế:

	Mê cung một lối (mê lộ)	Mê cung nhiều ngả
Đường đi	Chỉ một lối, uốn lượn, không có chỗ rẽ phải chọn	Nhiều ngã rẽ, ngõ cụt, có thể có vòng lặp
Có lạc không	Không thể lạc, cứ đi là tới giữa	Có, đó chính là thử thách
Ví dụ nổi tiếng	Mê lộ lát trên nền nhà thờ Chartres (Pháp), thế kỷ 13	Mê cung hàng rào cây ở cung điện Hampton Court (Anh)
Cảm giác	Bình thản, đi chậm, suy nghĩ	Tò mò, hồi hộp, phải nhớ và suy luận

Hình mê lộ một lối đã xuất hiện trên đồng xu cổ ở đảo Crete, gắn với truyền thuyết Hy Lạp về chàng Theseus. Còn mê cung hàng rào ở Hampton Court được trồng vào khoảng cuối thế kỷ 17, đầu thế kỷ 18 dưới thời vua William III, và đến nay vẫn mở cửa cho khách đi. Từ những năm 1990, các trang trại ở Mỹ và châu Âu bắt đầu cắt mê cung trên cánh đồng ngô mỗi mùa thu, biến cả một thửa ruộng thành nơi đi lạc có chủ ý.

Bộ khung của một mê cung nhiều ngả

Mọi mê cung nhiều ngả đều làm từ vài "viên gạch" giống nhau:

• Lối vào và đích. Có mê cung đích ở giữa, có mê cung đích ở phía đối diện lối vào.
• Đường giải. Con đường đúng từ lối vào tới đích.
• Ngã rẽ. Chỗ người đi phải chọn. Mỗi ngã rẽ là một câu hỏi.
• Ngõ cụt. Nhánh đi một đoạn rồi tắc. Ngõ cụt dài làm người ta mất thời gian hơn ngõ cụt ngắn.
• Vòng lặp. Hai đường khác nhau dẫn về cùng một chỗ, khiến người đi dễ quay vòng mà không biết.

Các nhà toán học gọi mê cung không có vòng lặp, mọi chỗ đều nối với nhau bằng đúng một đường, là "mê cung hoàn hảo". Loại này dễ vẽ và luôn chỉ có một lời giải.

Quy tắc bám tường và cách làm nó thất bại

Có một mẹo cổ điển để thoát mê cung: đặt tay phải (hoặc trái) lên tường và cứ thế đi, không bao giờ nhấc tay. Với mê cung hoàn hảo có lối vào và đích nằm ở mép ngoài, mẹo này luôn đưa bạn ra, dù có thể phải đi rất xa.

Nhà thiết kế muốn mê cung khó hơn sẽ tìm cách vô hiệu hoá mẹo này. Cách quen thuộc nhất: đặt đích trên một "hòn đảo", tức một khối tường đứng riêng không nối với tường ngoài. Người bám tường ngoài sẽ đi vòng mãi quanh mép mà không bao giờ chạm tới khối giữa. Muốn vào, phải chủ động rời tường ở đúng chỗ.

Từ thế kỷ 19, nhà toán học người Pháp Charles Pierre Trémaux đã mô tả một cách giải chắc chắn hơn cho mọi mê cung: đánh dấu mỗi lối mình đã đi, không đi lại lối đã đánh dấu hai lần. Ngày nay ý tưởng đó là nền của nhiều cách máy tính tìm đường.

Từ "khó" đến "hay": thiết kế cho người đi

Một mê cung toàn ngõ cụt dài và tường giống hệt nhau thì khó, nhưng không hay. Người đi chán sau năm phút. Mê cung hay có thêm những thứ sau:

Mốc nhìn

Một cây cao, một chiếc tháp nhỏ ở giữa, một bức tượng ở góc. Người đi dùng mốc để biết mình đang tiến hay lùi. Mốc làm mê cung bớt ngột ngạt mà không làm nó dễ đi quá nhiều, vì nhìn thấy đích chưa chắc đã biết đường tới đích.

Ngõ cụt có quà

Ngõ cụt cuối cùng cũng là ngõ cụt, nhưng nếu ở đó có một băng ghế, một mảnh vườn hoa hay một câu đố nhỏ, người đi bị lạc vẫn thấy vui. Nhiều mê cung cánh đồng ngô đặt trạm câu hỏi ở các ngõ cụt.

Nhịp rộng hẹp

Đường hẹp, tường cao tạo cảm giác bí bách và hồi hộp. Thỉnh thoảng mở ra một khoảng sân nhỏ cho người ta thở. Giống nhạc có đoạn to đoạn nhỏ.

Đánh lừa vừa phải

Ngõ cụt hiệu quả nhất là ngõ cụt trông giống đường đúng: nó đi về phía đích. Ngược lại, đường đúng đôi khi phải đi xa khỏi đích một đoạn. Đây là mẹo cũ nhưng luôn hiệu quả, vì người ta có xu hướng chọn lối hướng về phía mục tiêu.

Các bước vẽ mê cung trên giấy kẻ ô

1. Chọn kích thước. Bắt đầu với lưới 8 × 8 ô cho người mới, 15 × 15 ô khi đã quen.
2. Đặt lối vào và đích. Đánh dấu bằng bút màu.
3. Vẽ đường giải trước bằng bút chì mờ. Cho nó uốn lượn, đi qua khoảng hai phần ba số ô, có ít nhất một đoạn đi xa khỏi đích.
4. Mọc nhánh. Từ các điểm trên đường giải, kéo ra những nhánh phụ cho tới khi lấp kín lưới. Mỗi nhánh kết thúc bằng ngõ cụt.
5. Thêm một hai vòng lặp nếu muốn khó hơn: nối hai nhánh với nhau bằng một ô.
6. Kẻ tường đậm. Tô đậm các cạnh ô là tường, để trống các cạnh là lối đi. Xoá nét chì của đường giải.
7. Thử bằng cách đưa cho một người khác giải, đừng tự giải vì bạn đã biết đường.

Thử làm: mê cung phấn trên sân

Khi đã có bản vẽ, hãy phóng to nó ra sân. Cần phấn, thước dây hoặc một sợi dây dài, và một nhóm 3–6 bạn.

1. Chọn tỉ lệ: một ô trên giấy bằng một bước chân lớn ngoài sân, khoảng 60–70 cm. Mê cung 8 × 8 ô sẽ chiếm khoảng 5 × 5 m.
2. Kẻ khung ngoài trước, chia lưới bằng những chấm phấn nhỏ.
3. Vẽ tường bằng nét phấn đậm theo bản vẽ.
4. Luật: không được bước lên vạch tường. Người đi nhắm một mắt hoặc đeo kính râm cho tầm nhìn hẹp hơn, nếu muốn khó hơn.
5. Người thiết kế đứng ngoài quan sát, ghi lại ngã rẽ nào làm nhiều người chọn sai nhất.

Phiên bản trong nhà: dùng băng dính giấy trên sàn, hoặc ghế và chăn để dựng tường cho các em nhỏ chui. Chọn sàn khô, không trơn, tránh góc bàn cạnh sắc. Đừng dựng tường bằng đồ nặng có thể đổ.

Mê cung trong đời thường

Không chỉ ở công viên. Lối đi trong một siêu thị lớn, các hẻm ngoằn ngoèo ở phố cổ, hành lang một bệnh viện cũ được xây thêm nhiều lần: tất cả đều có những đặc điểm của mê cung. Nhà quy hoạch và kiến trúc sư thường phải làm điều ngược lại với người thiết kế mê cung: thêm mốc nhìn, bớt ngõ cụt, làm ngã rẽ rõ ràng. Hiểu mê cung được dựng thế nào cũng giúp bạn hiểu vì sao có nơi dễ đi, có nơi dễ lạc.

Câu hỏi thường gặp

Mê cung và mê lộ khác nhau thế nào?

Mê lộ (labyrinth) chỉ có một lối đi uốn lượn từ ngoài vào giữa, không có ngã rẽ nên không thể lạc. Mê cung nhiều ngả (maze) có ngã rẽ, ngõ cụt và đôi khi vòng lặp, người đi phải chọn đường.

Quy tắc bám tường có thoát được mọi mê cung không?

Không. Nó chỉ chắc chắn thoát được khi mọi bức tường nối liền với nhau. Nếu đích nằm trên một khối tường đứng riêng ở giữa, người bám tường ngoài sẽ đi vòng quanh mãi mà không tới được.

Mê cung hoàn hảo là gì?

Là mê cung không có vòng lặp, và giữa hai điểm bất kỳ chỉ có đúng một đường đi. Loại này luôn có một lời giải duy nhất và rất hợp để người mới tập vẽ.

Mê cung Hampton Court ở đâu?

Ở khu vườn cung điện Hampton Court, phía tây nam London, Anh. Đây là một trong những mê cung hàng rào cây lâu đời nhất còn mở cho khách, được trồng vào khoảng cuối thế kỷ 17, đầu thế kỷ 18.

Làm sao để mê cung tự vẽ khó hơn?

Thêm ngõ cụt dài trông như đi về phía đích, cho đường đúng đi xa khỏi đích một đoạn, thêm một hai vòng lặp và đặt đích trên một khối tường đứng riêng. Mỗi lần thêm, hãy nhờ bạn khác thử để biết độ khó thật.