Sân chơi trẻ em thiết kế thế nào: leo, trượt, đu và mạo hiểm vừa phải

Một sân chơi trẻ em được thiết kế quanh các kiểu vận động mà trẻ cần: leo, trượt, đu, quay, giữ thăng bằng, đào xới và tưởng tượng. Người thiết kế sắp những kiểu đó thành các vùng, tính khoảng trống an toàn quanh từng món, chọn mặt nền đỡ cú ngã, và để lại một chút mạo hiểm vừa phải, vì trẻ học được nhiều điều từ những thử thách có kiểm soát. Sân chơi tốt không phải sân có nhiều thiết bị nhất, mà là sân trẻ muốn quay lại mỗi ngày.

Từ bãi phế liệu đến sân chơi hiện đại

Năm 1943, ở Emdrup, ngoại ô Copenhagen (Đan Mạch), kiến trúc sư cảnh quan Carl Theodor Sørensen mở một khu đất có gỗ vụn, gạch, lốp xe và dụng cụ để trẻ tự dựng lều, đào hố, xây "nhà". Ông để ý rằng trẻ thường bỏ sân chơi đẹp đẽ để ra chơi ở công trường và bãi đất trống. Khu Emdrup được coi là "sân chơi phiêu lưu" đầu tiên, và ý tưởng này lan sang Anh, Đức, Nhật.

Sau đó, kiến trúc sư người Hà Lan Aldo van Eyck thiết kế hàng trăm sân chơi nhỏ trên các khoảng đất trống giữa phố ở Amsterdam, từ cuối những năm 1940 tới cuối những năm 1970. Ông dùng những khối đơn giản: vòng tròn cát, ụ bê tông thấp để nhảy, khung leo hình vòm. Không có hình con vật hay màu mè, nhưng trẻ tự tưởng tượng ra đủ thứ.

Hai câu chuyện này đặt nền cho một ý tưởng vẫn đúng tới nay: thiết bị càng "kể sẵn" ít, trẻ càng tự sáng tạo nhiều.

Bảy kiểu vận động một sân chơi nên có

Kiểu vận động	Thiết bị hoặc chất liệu	Trẻ học được gì
Leo	Khung leo, lưới dây, tường leo thấp, đồi đất	Sức tay chân, đánh giá độ cao
Trượt	Cầu trượt, dốc cỏ	Cảm giác tốc độ, chờ lượt
Đu, lắc	Xích đu, võng, cầu treo	Nhịp, thăng bằng trong chuyển động
Quay	Mâm quay, ghế xoay	Phối hợp tai trong và mắt
Thăng bằng	Khúc gỗ nằm, cọc gỗ cao thấp, dây căng	Tập trung, điều khiển cơ thể
Đào, xây	Hố cát, máng nước, sỏi, cành cây	Sáng tạo, thử nghiệm, chơi cùng bạn
Tưởng tượng, nghỉ	Nhà nhỏ, góc khuất, ghế dưới bóng cây	Kể chuyện, đóng vai, nghỉ ngơi

Một sân chỉ có cầu trượt và xích đu bỏ sót gần hết danh sách. Sân chơi tốt cố gắng có đủ, dù mỗi kiểu chỉ một món nhỏ.

Chia vùng: ai chơi ở đâu

Người thiết kế chia sân thành các vùng để trẻ không va vào nhau:

• Vùng trẻ nhỏ (dưới khoảng 5 tuổi): thiết bị thấp, gần chỗ ngồi của người lớn, có rào nhẹ để trẻ không chạy ra đường.
• Vùng vận động mạnh: leo cao, đu, quay, dành cho trẻ lớn. Đặt cách xa vùng trẻ nhỏ.
• Vùng yên tĩnh: hố cát, bàn đá, góc đọc sách, cho trẻ không thích chạy nhảy hoặc cần nghỉ.
• Đường nối: lối đi giữa các vùng phải đủ rộng, không cắt ngang trước mặt xích đu.

Một chi tiết hay bị quên: chỗ ngồi và bóng mát cho người lớn. Ông bà, cha mẹ có chỗ ngồi thoải mái thì trẻ được ở lại sân lâu hơn. Với khí hậu nóng ở Việt Nam, cây lớn hoặc mái che cũng giúp cầu trượt kim loại không bị nóng bỏng tay.

An toàn: khoảng trống và mặt nền

Ngã là chuyện bình thường ở sân chơi. Việc của người thiết kế là làm cho cú ngã ít gây hại nhất. Ở châu Âu, bộ tiêu chuẩn EN 1176 và EN 1177 quy định cách làm thiết bị sân chơi và mặt nền dưới thiết bị. Không cần thuộc tiêu chuẩn, nhưng có ba ý ai cũng hiểu được:

1. Vùng rơi: quanh mỗi thiết bị có một khoảng trống không đặt gì cứng, vì đó là nơi trẻ có thể rơi xuống. Thiết bị càng cao, vùng rơi càng rộng.
2. Mặt nền mềm: dưới khung leo và xích đu nên là cát dày, dăm gỗ, cao su đổ hoặc thảm cao su, không phải bê tông hay gạch.
3. Không có chỗ kẹt: khe hở giữa các thanh phải hoặc rất nhỏ (ngón tay không lọt) hoặc đủ lớn (đầu không bị kẹt). Dây thừng phải buộc chắc ở cả hai đầu.

Ở khu dân cư, cha mẹ có thể tự kiểm tra nhanh: ốc vít có lỏng không, có cạnh sắc, đinh nhô, gỗ mục không, mặt nền dưới xích đu có bị mòn trơ đất không. Thấy hỏng thì báo ban quản lý.

Mạo hiểm vừa phải là có chủ ý

Nhà nghiên cứu người Na Uy Ellen Beate Hansen Sandseter đã quan sát trẻ mẫu giáo và chia những kiểu chơi "có chút nguy hiểm" thành sáu nhóm: chơi ở chỗ cao, chơi với tốc độ, dùng dụng cụ, chơi gần nước hoặc lửa, vật nhau đùa nghịch, và chơi ở chỗ có thể lạc (đi xa khỏi người lớn). Bà và nhiều nhà nghiên cứu khác cho rằng những trải nghiệm này giúp trẻ học cách tự đánh giá rủi ro.

Vì vậy, các nhà thiết kế ngày nay phân biệt rủi ro và mối nguy. Rủi ro là thứ trẻ nhìn thấy và tự quyết định có thử hay không, như leo lên cọc gỗ cao hơn. Mối nguy là thứ trẻ không nhìn thấy, như ốc vít lỏng hay khe kẹt đầu. Sân chơi tốt giữ lại rủi ro vừa sức, loại bỏ hết mối nguy. Đây vẫn là chủ đề được bàn luận; mỗi gia đình và mỗi trường có mức chấp nhận khác nhau.

Sân chơi ở Việt Nam: làm từ những gì sẵn có

Ở nhiều thành phố Việt Nam, đất trống cho trẻ rất hiếm. Một số nhóm thiết kế đã thử biến những góc nhỏ thành sân chơi. Ví dụ, nhóm Think Playgrounds ở Hà Nội đã cùng cư dân dựng nhiều sân chơi cộng đồng từ lốp xe cũ, tre, gỗ và dây thừng. Cách làm thường có trẻ em và người dân trong khu cùng tham gia từ lúc vẽ ý tưởng. Ở nông thôn, sân đình, sân phơi, bãi cỏ ven đê từ lâu đã là sân chơi tự nhiên.

Thử làm: thiết kế sân chơi trong mơ cho khu nhà mình

Hoạt động này làm theo nhóm 3–4 bạn, cần giấy A3 hoặc giấy kẻ ô, bút chì, bút màu, thước dây, khoảng hai buổi.

1. Đo một khoảng đất thật cùng người lớn: sân chung cư, sân trường, bãi cỏ. Ghi lại dài, rộng, chỗ có bóng cây, chỗ nắng gắt.
2. Hỏi người dùng: phỏng vấn ba em nhỏ và ba người lớn trong khu: thích làm gì, sợ gì, cần gì.
3. Vẽ vùng: chia khu đất thành vùng trẻ nhỏ, vùng vận động mạnh, vùng yên tĩnh, chỗ ngồi cho người lớn.
4. Chọn thiết bị: mỗi vùng chọn món đáp ứng ít nhất hai kiểu vận động trong bảng.
5. Vẽ vùng rơi: quanh mỗi món vẽ một vòng nét đứt, không cho vòng nào đè lên lối đi.
6. Trình bày cho cả lớp hoặc gia đình, nghe góp ý rồi sửa.

Bản vẽ có thể gửi tới ban quản lý khu nhà hay nhà trường như một đề xuất. Thỉnh thoảng, ý tưởng của trẻ em được người lớn lắng nghe thật.

Câu hỏi thường gặp

Sân chơi trẻ em cần có những gì?

Một sân chơi tốt nên có chỗ để leo, trượt, đu, quay, giữ thăng bằng, đào xới và tưởng tượng. Ngoài thiết bị, cần mặt nền mềm dưới chỗ cao, bóng mát, chỗ ngồi cho người lớn và lối đi không cắt ngang vùng nguy hiểm.

Sân chơi phiêu lưu là gì?

Là kiểu sân chơi nơi trẻ được dùng vật liệu rời như gỗ, lốp, dây để tự dựng, đào và xây. Sân đầu tiên mở năm 1943 ở Emdrup, Đan Mạch, theo ý tưởng của kiến trúc sư cảnh quan Carl Theodor Sørensen.

Mặt nền nào an toàn dưới xích đu và khung leo?

Nên dùng chất liệu đỡ được cú ngã như cát dày, dăm gỗ, cao su đổ liền hoặc thảm cao su chuyên dụng. Bê tông, gạch hay đất nện cứng không phù hợp dưới thiết bị có độ cao.

Có nên để trẻ chơi mạo hiểm một chút không?

Nhiều nhà nghiên cứu cho rằng rủi ro vừa sức, như leo cao hơn một chút, giúp trẻ học tự đánh giá nguy hiểm. Điều quan trọng là loại bỏ mối nguy trẻ không nhìn thấy được, và mỗi gia đình tự quyết mức phù hợp với con mình.

Vùng rơi ở sân chơi là gì?

Là khoảng trống quanh một thiết bị, nơi trẻ có thể rơi xuống khi ngã. Trong vùng này không được đặt vật cứng hay thiết bị khác, và mặt nền phải mềm. Thiết bị càng cao thì vùng rơi càng rộng.