Phác thảo trên giấy kẻ ô: vẽ mặt bằng theo tỉ lệ trước khi dựng thật

Phác thảo trên giấy kẻ ô giúp bạn thử mười cách sắp xếp một không gian trong mười phút, trước khi khuân một chiếc ghế hay dựng một bức tường. Mỗi ô vuông đại diện cho một khoảng có thật, ví dụ một ô bằng 25 cm, nên bản vẽ giữ đúng tỉ lệ: cái gì vừa trên giấy thì gần như chắc chắn vừa ngoài đời. Kiến trúc sư, nhà thiết kế sân khấu, người làm vườn đều bắt đầu như vậy.

Vì sao không dựng thẳng luôn

Dựng thật thì tốn sức, tốn vật liệu và khó sửa. Kéo một chiếc tủ sang góc khác rồi thấy không hợp, bạn phải kéo lại. Xẻ một tấm gỗ sai kích thước thì tấm gỗ đó hỏng. Trên giấy, sai thì tẩy. Phác thảo là cách "thất bại rẻ": bạn mắc lỗi ở chỗ ít tốn kém nhất.

Giấy kẻ ô còn giải quyết một vấn đề mà giấy trắng không làm được: giữ tỉ lệ. Vẽ tay trên giấy trắng, ta hay vẽ thứ mình thích to hơn thật, thứ mình không để ý nhỏ đi. Giấy kẻ ô bắt ta đếm, và con số không nói dối.

Tỉ lệ bản vẽ đọc thế nào

Tỉ lệ cho biết bản vẽ nhỏ hơn thật bao nhiêu lần. Tỉ lệ 1 : 50 nghĩa là 1 cm trên giấy bằng 50 cm ngoài đời. Kiến trúc sư thường dùng các tỉ lệ sau:

Tỉ lệ	1 cm trên giấy bằng	Hay dùng để vẽ
1 : 20	20 cm	Một góc phòng, bàn học, chi tiết đồ nội thất
1 : 50	50 cm	Một căn phòng, một căn hộ
1 : 100	1 m	Cả ngôi nhà, sân trường nhỏ
1 : 500	5 m	Một khu vườn lớn, một công viên

Giấy kẻ ô phổ biến có ô vuông cạnh 5 mm. Ở tỉ lệ 1 : 50, mỗi ô 5 mm bằng 25 cm ngoài đời, tức bốn ô bằng một mét. Đây là tỉ lệ rất tiện để vẽ phòng ngủ hay lớp học. Vở ô li của học sinh Việt Nam cũng dùng được, miễn là bạn đo cạnh ô bằng thước và ghi rõ một ô bằng bao nhiêu.

Luôn viết tỉ lệ ở góc bản vẽ, kèm một "thước tỉ lệ": một đoạn thẳng có ghi "1 m". Nếu ai đó phóng to hay thu nhỏ bản vẽ khi chụp, thước tỉ lệ vẫn đúng.

Ba kiểu nhìn: mặt bằng, mặt đứng, mặt cắt

• Mặt bằng: nhìn thẳng từ trên xuống như con chim bay qua một ngôi nhà đã bị nhấc mái. Thấy được tường, cửa, đồ đạc, lối đi. Đây là bản vẽ quan trọng nhất và nên làm đầu tiên.
• Mặt đứng: nhìn thẳng vào một bức tường từ phía trước. Thấy chiều cao cửa sổ, kệ sách, vị trí tranh treo.
• Mặt cắt: tưởng tượng cắt ngôi nhà bằng một nhát dao khổng lồ rồi nhìn vào mặt cắt. Thấy trần cao bao nhiêu, cầu thang đi lên thế nào, gác lửng nằm ở đâu.

Với người mới, chỉ cần mặt bằng là đủ cho phần lớn việc. Khi đồ đạc cao thấp khác nhau nhiều, vẽ thêm một mặt đứng.

Ký hiệu cơ bản trên mặt bằng

Kiến trúc sư dùng một bộ ký hiệu chung để ai cũng đọc được bản vẽ của nhau. Vài ký hiệu đơn giản nhất:

• Tường: hai nét song song tô đậm hoặc gạch chéo ở giữa.
• Cửa đi: một khe hở trên tường, kèm một đường thẳng là cánh cửa và một cung tròn cho biết cửa mở về phía nào. Cung tròn này cực kỳ hữu ích, vì nó nhắc bạn đừng đặt tủ vào đúng chỗ cánh cửa quét qua.
• Cửa sổ: ba nét mảnh song song cắt ngang tường.
• Hướng bắc: một mũi tên nhỏ có chữ N, giúp biết nắng chiếu từ phía nào.

Đồ đạc cắt rời: thử nhiều cách trong vài phút

Mẹo cổ điển của các nhà thiết kế nội thất: vẽ đồ đạc trên một tờ giấy kẻ ô khác cùng tỉ lệ, cắt rời ra, rồi đặt lên mặt bằng và di chuyển thoải mái. Giường, bàn học, tủ, ghế, mỗi món một miếng giấy. Trong năm phút bạn thử được nhiều cách xếp mà ngoài đời phải mất cả buổi chiều.

Khi xếp, hãy vẽ thêm khoảng trống cần dùng, không chỉ đồ vật. Ghế cần khoảng lùi ra sau để ngồi xuống đứng lên. Ngăn kéo cần chỗ để kéo ra. Lối đi chính trong nhà nên rộng ít nhất khoảng 80–90 cm để hai người tránh nhau được. Bản vẽ tốt cho thấy cả chỗ trống, vì con người sống trong chỗ trống chứ không sống trong đồ vật.

Thử làm: vẽ lại phòng của mình rồi sắp xếp lại

Hoạt động làm ở nhà, khoảng một đến hai buổi. Cần: thước dây, giấy kẻ ô (hoặc vở ô li), bút chì, tẩy, kéo, một người lớn để cùng đo và khuân đồ.

1. Phác nhanh hình dạng phòng bằng tay, chưa cần đúng, để có chỗ ghi số đo.
2. Đo từng bức tường bằng thước dây, ghi số lên bản phác. Đo cả vị trí cửa đi, cửa sổ, ổ điện.
3. Chọn tỉ lệ: với phòng khoảng 3 × 4 mét, dùng một ô 5 mm bằng 25 cm. Phòng sẽ chiếm 12 × 16 ô.
4. Vẽ mặt bằng bằng bút chì: tường, cửa có cung mở, cửa sổ. Ghi tỉ lệ và vẽ thước tỉ lệ.
5. Đo và cắt đồ đạc theo cùng tỉ lệ. Bàn học 1 m × 50 cm là bốn ô × hai ô.
6. Thử ít nhất ba cách xếp. Với mỗi cách, tự hỏi: bàn học có gần cửa sổ để lấy sáng không? Cửa còn mở hết được không? Lối đi từ cửa tới giường có bị chắn không?
7. Chọn một cách, giải thích lý do với bố mẹ. Nếu cả nhà đồng ý, cùng người lớn chuyển đồ thật. Đồ nặng như tủ, giường phải để người lớn khuân.

Sau khi dọn xong, đối chiếu với bản vẽ: chỗ nào khớp, chỗ nào ngoài đời khác với giấy? Đó là bài học về độ chính xác khi đo.

Những lỗi hay gặp khi vẽ lần đầu

• Quên độ dày tường. Đo trong phòng là đo từ mặt tường này tới mặt tường kia. Nếu vẽ hai phòng cạnh nhau, nhớ chừa chỗ cho bức tường ở giữa, thường dày khoảng 10–20 cm.
• Đo một lần rồi tin luôn. Đo mỗi bức tường hai lần. Nếu hai số lệch nhau, đo lần ba.
• Trộn tỉ lệ. Vẽ phòng theo 1 : 50 nhưng cắt chiếc giường theo 1 : 20 thì giường to gấp hơn hai lần. Ghi tỉ lệ lên cả tờ đồ cắt rời.
• Quên thứ trên tường. Ổ điện, công tắc, cửa sổ thấp, điều hoà. Một chiếc tủ cao đặt đè lên ổ điện thì phải dời đi.

Từ giấy kẻ ô tới mô hình

Khi đã có mặt bằng, bước tiếp theo có thể là dựng mô hình bìa cứng cùng tỉ lệ để nhìn không gian ba chiều. Cũng có loại giấy chấm xếp theo tam giác đều, gọi là giấy isometric, giúp vẽ khối hộp trông như ba chiều mà vẫn giữ kích thước. Ngày nay nhiều phần mềm vẽ kỹ thuật làm được việc này trên máy tính, nhưng rất nhiều kiến trúc sư vẫn bắt đầu bằng bút chì và giấy, vì tay vẽ nhanh hơn ý nghĩ có thể đổi.

Câu hỏi thường gặp

Tỉ lệ 1:50 trên bản vẽ nghĩa là gì?

Nghĩa là mọi kích thước trên giấy nhỏ hơn thật 50 lần: 1 cm trên giấy bằng 50 cm ngoài đời. Với giấy kẻ ô 5 mm, mỗi ô bằng 25 cm, bốn ô bằng một mét.

Mặt bằng khác mặt đứng thế nào?

Mặt bằng là hình nhìn từ trên xuống, cho thấy tường, cửa và cách xếp đồ đạc. Mặt đứng là hình nhìn thẳng vào một bức tường, cho thấy chiều cao của cửa sổ, kệ và các vật treo.

Vì sao trên bản vẽ cửa có hình cung tròn?

Cung tròn cho biết cánh cửa mở về phía nào và quét qua khoảng nào. Nhờ đó người thiết kế không đặt đồ đạc vào đường mở cửa.

Có thể dùng vở ô li thay giấy kẻ ô không?

Được. Hãy đo cạnh một ô bằng thước, rồi quy định một ô bằng bao nhiêu xăng-ti-mét ngoài đời và ghi rõ ở góc bản vẽ. Quan trọng là dùng một tỉ lệ duy nhất cho cả bản vẽ.

Lối đi trong nhà nên rộng bao nhiêu?

Lối đi chính nên rộng khoảng 80 đến 90 cm trở lên để đi lại thoải mái, rộng hơn nếu có người dùng xe lăn hoặc xe đẩy. Đây là con số tham khảo phổ biến khi sắp xếp đồ đạc, không phải quy định bắt buộc.