Thiết kế cho mọi người: góc nhìn trẻ nhỏ, người xe lăn và người nhìn kém

Thiết kế cho mọi người nghĩa là làm một không gian mà em bé bốn tuổi, ông bà đi chậm, người ngồi xe lăn, người nhìn kém hay người đang đẩy xe nôi đều dùng được, mà không cần một lối riêng cho từng nhóm. Điều bất ngờ là khi làm cho người gặp khó khăn nhất, ta thường làm dễ hơn cho tất cả. Dốc thoải ở vỉa hè ban đầu dành cho xe lăn, nay người kéo vali, người giao hàng và trẻ đạp xe đều dùng.

Từ "lối đi riêng" đến "một lối cho tất cả"

Trước kia, nhiều công trình được xây cho một "người bình thường" tưởng tượng: trưởng thành, khoẻ mạnh, nhìn rõ, nghe rõ. Ai khác đi thì phải tìm cửa phụ, chờ người giúp, hoặc ở nhà. Dần dần, người ta nhận ra không có ai là "bình thường" mãi: ai cũng từng là em bé, nhiều người sẽ già, ai cũng có lúc bị gãy chân, xách đồ nặng hay đau mắt.

Kiến trúc sư người Mỹ Ronald Mace, bản thân ông ngồi xe lăn từ nhỏ, đã đưa ra cụm từ "thiết kế phổ quát". Năm 1997, nhóm của ông ở Trung tâm Thiết kế Phổ quát, Đại học Bang North Carolina, công bố bảy nguyên tắc:

Nguyên tắc	Nghĩa đơn giản	Ví dụ
Công bằng khi dùng	Mọi người dùng cùng một cách, không ai bị tách riêng	Cửa tự động ở lối chính, không phải lối phụ phía sau
Linh hoạt	Nhiều cách dùng tuỳ người	Kéo được bằng tay trái hay tay phải
Đơn giản, dễ hiểu	Không cần học, không cần đọc dài	Vòi nước gạt lên là chảy
Thông tin dễ nhận	Báo bằng nhiều giác quan	Thang máy vừa có đèn vừa có tiếng báo tầng
Chịu được sai sót	Lỡ làm sai cũng không nguy hiểm	Cửa thang máy tự mở lại khi chạm người
Ít tốn sức	Không cần khoẻ mới dùng được	Tay nắm cửa dạng gạt thay vì núm tròn phải vặn
Đủ kích thước, đủ chỗ	Có chỗ để tiếp cận, xoay trở	Lối đi đủ rộng cho xe lăn quay đầu

Hiệu ứng vỉa hè hạ thấp

Ở thành phố Berkeley, California, những năm 1970, các nhà hoạt động vì quyền người khuyết tật đã vận động hạ thấp mép vỉa hè ở các góc phố để xe lăn lên xuống được. Sau khi làm, người ta nhận thấy những người dùng nhiều nhất lại là người đẩy xe nôi, người kéo hành lý, người đi xe đạp, công nhân đẩy xe hàng. Hiện tượng này được gọi là "hiệu ứng vỉa hè hạ thấp": một thay đổi cho một nhóm nhỏ hoá ra giúp rất nhiều người.

Ta gặp hiệu ứng này khắp nơi: phụ đề trên phim ban đầu cho người khiếm thính, nay người xem trong quán ồn hay học ngoại ngữ đều bật. Cửa tự động giúp cả người hai tay bế con.

Nhìn từ góc của trẻ nhỏ

Tầm mắt của một em bé năm sáu tuổi chỉ cao chừng một mét. Ở độ cao đó, quầy bán vé là một bức tường, bồn rửa tay quá cao, biển chỉ dẫn nằm trên đầu. Những nơi thiết kế tốt cho trẻ thường có:

• Bồn rửa và vòi nước thấp, hoặc bậc kê chắc chắn.
• Tranh, hiện vật đặt một phần ở độ cao của trẻ, như nhiều bảo tàng dành cho thiếu nhi vẫn làm.
• Tay vịn cầu thang thấp thêm một tầng bên dưới tay vịn của người lớn.
• Chỗ để trẻ ngồi xuống nghỉ, vì chân trẻ ngắn nên đi xa mỏi nhanh.
• Hình vẽ, màu sắc thay cho chữ ở những chỗ trẻ cần tự hiểu, như nhà vệ sinh.

Người đi xe lăn, người đi chậm

Với người ngồi xe lăn, bậc thềm cao vài phân cũng có thể là bức tường. Dốc thoải thay cho bậc phải đủ thoải: theo chuẩn tiếp cận của Mỹ, dốc dành cho xe lăn không được dốc hơn tỉ lệ 1 : 12, nghĩa là cứ cao lên 1 cm thì phải dài ít nhất 12 cm. Một bậc thềm cao 30 cm cần con dốc dài khoảng 3,6 mét. Đó là lý do nhiều dốc nhìn rất dài, phải gấp khúc.

Ở Việt Nam, Bộ Xây dựng có quy chuẩn kỹ thuật quốc gia về công trình bảo đảm người khuyết tật tiếp cận sử dụng (QCVN 10:2014/BXD), đề cập lối đi, dốc, cửa, thang máy, nhà vệ sinh. Nhiều công trình công cộng mới đã có dốc và nhà vệ sinh cho người khuyết tật, dù trên vỉa hè và ở công trình cũ, việc đi lại bằng xe lăn vẫn còn nhiều khó khăn.

Người cao tuổi hưởng lợi từ cùng những thiết kế đó: tay vịn hai bên, bậc thang có viền màu tương phản để thấy rõ mép, sàn không trơn, ghế nghỉ dọc đường dài.

Người nhìn kém, người nghe kém

Những viên gạch có gờ nổi màu vàng trên vỉa hè và sân ga là một phát minh của Nhật Bản. Ông Seiichi Miyake nghĩ ra loại gạch này năm 1965, và chúng được lắp lần đầu ở thành phố Okayama năm 1967. Gạch có gờ dài báo "đi thẳng", gạch có chấm tròn báo "dừng lại, phía trước có nguy hiểm hoặc chỗ rẽ". Người nhìn kém cảm nhận được bằng đế giày hoặc gậy dò đường. Màu vàng sáng giúp người nhìn mờ thấy được.

Với người nghe kém: thông báo bằng chữ chạy và đèn nháy bên cạnh loa, sảnh chờ có màn hình báo số. Với người nhìn kém: chữ to, tương phản mạnh, chữ nổi Braille trên nút thang máy, tiếng báo ở đèn đi bộ.

Thử làm: đi kiểm tra trường mình

Hoạt động theo nhóm 3–4 bạn, có thầy cô đi cùng, khoảng một tiết học. Cần sổ ghi, bút, thước dây.

1. Chọn một hành trình quen: từ cổng trường tới lớp học, tới nhà vệ sinh, tới thư viện.
2. Đi lần một ở tầm mắt em nhỏ: một bạn ngồi xổm hoặc quỳ ở những điểm dừng, ghi lại cái gì không nhìn thấy, không với tới.
3. Đi lần hai với "bánh xe": một bạn kéo một chiếc vali có bánh hoặc đẩy xe đẩy đồ, ghi lại mọi bậc, mọi chỗ hẹp, mọi cửa nặng.
4. Đo: chiều cao các bậc thềm, độ rộng cửa, chiều cao bồn rửa và công tắc đèn.
5. Đánh dấu ba chỗ khó nhất và nghĩ một cách sửa đơn giản cho mỗi chỗ: thêm bậc kê, thêm dốc, dán viền màu ở mép bậc.
6. Trình bày với lớp hoặc thầy cô.

Lưu ý: không bịt mắt bạn rồi để đi một mình, vì rất dễ ngã. Nếu muốn thử cảm giác nhìn kém, chỉ làm ở chỗ bằng phẳng và luôn có người dắt tay bên cạnh. Hoạt động này để hiểu, không để đùa vui về khó khăn của người khác.

Thiết kế cho mọi người bắt đầu từ việc hỏi

Cách tốt nhất để biết một không gian khó dùng ra sao là hỏi chính người đang dùng nó. Các nhóm người khuyết tật trên thế giới hay nhắc một câu: "Không có gì về chúng tôi mà thiếu chúng tôi". Khi thiết kế cho ai, hãy mời người đó cùng ngồi vào bàn: em nhỏ khi làm sân chơi, ông bà khi làm góc nghỉ, bạn ngồi xe lăn khi làm lối đi.

Câu hỏi thường gặp

Thiết kế phổ quát là gì?

Là cách thiết kế để càng nhiều người dùng được càng tốt, không phân biệt tuổi, sức khoẻ hay khả năng, mà không cần lối riêng hay thiết bị riêng. Khái niệm này gắn với kiến trúc sư người Mỹ Ronald Mace và bảy nguyên tắc công bố năm 1997.

Hiệu ứng vỉa hè hạ thấp là gì?

Là hiện tượng một thiết kế làm cho người khuyết tật hoá ra giúp ích cho rất nhiều người khác. Tên gọi lấy từ những đoạn vỉa hè hạ thấp cho xe lăn, sau này được người đẩy xe nôi, kéo vali, đi xe đạp dùng nhiều nhất.

Gạch có gờ nổi màu vàng trên vỉa hè để làm gì?

Đó là gạch dẫn hướng cho người khiếm thị. Gờ dài báo đi thẳng, chấm tròn báo dừng lại hoặc sắp tới chỗ nguy hiểm. Loại gạch này do ông Seiichi Miyake ở Nhật Bản nghĩ ra năm 1965.

Dốc cho xe lăn cần thoải đến mức nào?

Theo chuẩn tiếp cận của Mỹ, dốc không được dốc hơn 1 : 12, tức cao 1 cm thì dài ít nhất 12 cm. Ở Việt Nam, yêu cầu về dốc, lối đi và cửa nằm trong quy chuẩn QCVN 10:2014/BXD; khi xây thật cần hỏi người có chuyên môn.

Thiết kế cho trẻ nhỏ cần chú ý gì?

Nhớ rằng tầm mắt và tầm tay của trẻ thấp hơn người lớn nhiều. Bồn rửa, tay vịn, công tắc và tranh ảnh nên có phần đặt thấp, dùng hình vẽ thay cho chữ, và có chỗ để trẻ ngồi nghỉ.