Cảm giác rộng hay chật: tỉ lệ, trần nhà và ánh sáng trong một căn phòng

Một căn phòng trông rộng hay chật không chỉ do diện tích, mà do tỉ lệ: trần cao hay thấp so với sàn, ánh sáng nhiều hay ít, màu tường, đồ đạc che bao nhiêu mặt sàn, và mắt có nhìn xuyên ra ngoài được không. Hai phòng cùng 12 mét vuông có thể cho cảm giác rất khác nhau. Kiến trúc sư dùng chính những yếu tố này để làm người ta thấy ấm cúng, thấy thoáng đãng, hay thấy bất ngờ khi bước từ chỗ hẹp ra chỗ rộng.

Tỉ lệ là gì và vì sao mắt bị "lừa"

Tỉ lệ là mối quan hệ giữa các kích thước: cao so với rộng, to so với nhỏ, và nhất là mọi thứ so với cơ thể người. Kiến trúc sư hay nói tới "tỉ lệ con người": một cánh cửa cao khoảng 2 mét, bậc cầu thang cao khoảng 15–18 cm, mặt bàn cao chừng 75 cm. Khi kích thước lệch xa khỏi cơ thể, ta cảm thấy ngay: cửa nhà thờ lớn cao gấp ba người làm ta thấy nhỏ bé, còn nhà búp bê làm ta thấy mình khổng lồ.

Mắt không đo diện tích bằng thước. Nó đoán dựa trên nhiều dấu hiệu: đường thẳng hội tụ về xa, vật càng xa càng mờ và nhỏ, ánh sáng chiếu tới đâu, có bao nhiêu khoảng trống. Thay đổi những dấu hiệu đó là thay đổi cảm giác, dù tường không dịch đi một phân.

Ví dụ nổi tiếng là hành lang do kiến trúc sư Francesco Borromini thiết kế ở cung điện Spada, Rome, thế kỷ 17. Hành lang chỉ dài khoảng 9 mét, nhưng trần thấp dần, sàn dốc lên, hàng cột nhỏ dần về cuối, nên nhìn từ đầu này nó trông dài gấp mấy lần. Bức tượng ở cuối hành lang thật ra chỉ cao chừng nửa người.

Sáu yếu tố làm phòng trông rộng hơn hoặc chật hơn

Yếu tố	Trông rộng hơn khi	Trông chật hơn khi
Ánh sáng	Sáng đều, có ánh sáng tự nhiên từ cửa sổ	Một bóng đèn giữa phòng, góc tối
Màu tường và trần	Màu sáng, trần sáng hơn tường	Màu tối, nhiều màu đậm đối nghịch
Đồ đạc	Thấp, có chân hở thấy sàn bên dưới	Cao kín, sát đất, chắn lối đi
Tầm nhìn xuyên	Nhìn thấy cửa sổ, ban công, phòng bên	Tường kín, cửa đóng
Sự gọn gàng	Mặt sàn trống, ít vật nhỏ lặt vặt	Đồ để rải rác khắp nơi
Gương	Gương lớn phản chiếu cửa sổ hoặc ánh sáng	Không có mặt phản chiếu

Nhiều yếu tố có thể thử ngay trong phòng mình mà không tốn tiền: dọn sàn, kéo rèm, đổi chỗ chiếc tủ cao ra khỏi cửa sổ.

Trần nhà: cao để mơ, thấp để tập trung?

Năm 2007, hai nhà nghiên cứu Joan Meyers-Levy và Rui Zhu công bố một nghiên cứu cho thấy người làm bài trong phòng trần cao có xu hướng nghĩ khái quát, liên tưởng rộng hơn, còn phòng trần thấp gắn với cách nghĩ chi tiết, cụ thể hơn. Kết quả thú vị, nhưng chỉ là một nghiên cứu với điều kiện thí nghiệm nhất định, nên cần xem như gợi ý chứ không phải luật.

Điều chắc chắn hơn là trần nhà ảnh hưởng tới cảm giác. Trần thấp cho cảm giác ấm, che chở, hợp với góc đọc sách hay chỗ ngủ. Trần cao cho cảm giác trang trọng, thoáng mát, hợp với sảnh, phòng khách, nơi đông người. Ở khí hậu nóng như Việt Nam, trần cao còn giúp không khí nóng bốc lên cao, phần dưới dễ chịu hơn.

Nén rồi mở: bước từ hẹp ra rộng

Kiến trúc sư người Mỹ Frank Lloyd Wright nổi tiếng với cách làm lối vào thấp, hẹp, hơi tối, rồi mở ra một phòng khách cao rộng và sáng. Người ta thường gọi kỹ thuật này là "nén và giải phóng". Chính vì vừa đi qua chỗ hẹp, căn phòng sau trông rộng hơn thật.

Kiến trúc truyền thống Việt Nam cũng có cách tương tự. Trong nhiều nhà ống ở phố cổ Hà Nội hay Hội An, người ta đi từ mặt tiền hẹp vào sâu, gặp một khoảng sân trong hoặc giếng trời đầy ánh sáng, rồi lại vào phần nhà phía sau. Giếng trời không chỉ đem lại gió và ánh sáng, mà còn cho mắt một khoảng nghỉ giữa căn nhà dài và hẹp.

Nhà thiết kế thử thách, mê cung hay bảo tàng cũng dùng nhịp này: một đoạn lối hẹp tạo hồi hộp, rồi một khoảng rộng làm phần thưởng.

Khoảng cách giữa người với người

Cảm giác chật còn đến từ việc ta đứng gần người khác bao nhiêu. Năm 1966, nhà nhân học người Mỹ Edward T. Hall mô tả bốn "vùng khoảng cách" mà người Mỹ ông quan sát thường giữ:

• Thân mật: dưới khoảng nửa mét, dành cho gia đình, bạn rất thân.
• Cá nhân: khoảng nửa mét tới hơn một mét, khi trò chuyện với bạn bè.
• Xã giao: khoảng hơn một mét tới gần bốn mét, khi làm việc với người ít quen.
• Công cộng: xa hơn nữa, như khi nghe diễn thuyết.

Ông cũng nhấn mạnh rằng mỗi nền văn hoá có khoảng cách quen thuộc khác nhau. Khi thiết kế phòng học, phòng chờ hay khu ngồi trong công viên, người ta tính tới chuyện này: ghế đặt quá sát nhau làm người lạ ngại ngồi, ghế quá xa làm bạn bè khó nói chuyện.

Thử làm: một phòng, ba cảm giác

Hoạt động làm ở nhà cùng gia đình hoặc ở lớp, khoảng 45 phút. Cần: một căn phòng nhỏ hoặc một góc phòng, đèn bàn, tấm vải sáng màu, điện thoại để chụp ảnh (người lớn giữ).

1. Chụp ảnh "trước" từ cửa phòng, đúng một chỗ đứng, ở tầm mắt.
2. Thử 1 – Ánh sáng: mở rèm, bật thêm đèn chiếu lên trần hoặc góc phòng. Chụp lại từ đúng chỗ cũ.
3. Thử 2 – Sàn trống: cất bớt đồ dưới sàn, kéo đồ cao ra khỏi cửa sổ (nhờ người lớn với đồ nặng). Chụp lại.
4. Thử 3 – Tầm nhìn xuyên: mở cửa sang phòng bên hoặc ban công. Chụp lại.
5. So sánh bốn ảnh và hỏi thêm hai người trong nhà: ảnh nào trông rộng nhất? Vì sao?
6. Ghi lại yếu tố nào tạo khác biệt lớn nhất với căn phòng này.

Phiên bản mô hình: lấy một hộp giày làm phòng, thử trần thấp (dán bìa ngang) và trần cao, tường trắng và tường tối, rồi nhìn qua một lỗ nhỏ khoét ở thành hộp. Khoét lỗ thì nhờ người lớn dùng dao rọc giấy.

Tỉ lệ vàng: nên tin tới đâu

Bạn có thể nghe nói rằng tỉ lệ khoảng 1 : 1,618, gọi là tỉ lệ vàng, là bí mật của mọi công trình đẹp. Thực ra chuyện này bị phóng đại nhiều. Các nhà nghiên cứu đã tìm thấy rằng nhiều công trình cổ được "chứng minh" dùng tỉ lệ vàng thật ra chỉ khớp khi người ta chọn điểm đo có lợi. Kiến trúc sư Le Corbusier từng xây hẳn một hệ thước đo tên Modulor, kết hợp tỉ lệ vàng với chiều cao cơ thể người, nhưng đó là lựa chọn riêng của ông. Bài học đáng giữ: tỉ lệ có ảnh hưởng thật tới cảm giác, nhưng không có một con số thần kỳ nào làm mọi thứ đẹp.

Câu hỏi thường gặp

Làm sao để phòng nhỏ trông rộng hơn?

Tăng ánh sáng, dùng màu sáng cho tường và trần, giữ mặt sàn trống, chọn đồ đạc thấp có chân hở và mở tầm nhìn ra cửa sổ. Một tấm gương lớn phản chiếu nguồn sáng cũng giúp phòng trông sâu hơn.

Trần nhà cao có làm người ta sáng tạo hơn không?

Một nghiên cứu năm 2007 của Joan Meyers-Levy và Rui Zhu gợi ý trần cao gắn với cách nghĩ rộng và khái quát hơn. Tuy nhiên đó là kết quả trong điều kiện thí nghiệm, nên chỉ nên xem như gợi ý thú vị chứ không phải quy luật chắc chắn.

Tỉ lệ con người trong kiến trúc là gì?

Là việc thiết kế kích thước cửa, bậc thang, bàn ghế, trần nhà dựa trên cơ thể người. Khi kích thước gần với cơ thể, ta thấy dễ chịu; khi quá lớn hoặc quá nhỏ, ta thấy mình nhỏ bé hoặc chật chội.

Nén và giải phóng trong kiến trúc nghĩa là gì?

Là cách cho người ta đi qua một không gian thấp, hẹp hoặc tối trước, rồi mới bước ra không gian cao, rộng, sáng. Sự tương phản làm không gian sau trông ấn tượng và rộng rãi hơn.

Giếng trời trong nhà ống có tác dụng gì?

Giếng trời đưa ánh sáng và gió vào giữa ngôi nhà dài, hẹp, giúp không khí lưu thông và nhà bớt tối. Nó cũng tạo một khoảng mở giữa nhà, làm căn nhà bớt cảm giác chật chội.