Dẫn đường không cần mũi tên: ánh sáng, màu sắc và lối đi trong không gian

Người ta có thể được dẫn đường mà không cần một mũi tên nào: ánh sáng kéo ta về phía chỗ sáng, màu sắc đánh dấu khu vực, mặt sàn đổi chất liệu báo "đã tới chỗ khác", và một vật cao ở cuối lối đi gọi ta bước tới. Các kiến trúc sư gọi việc này là thiết kế định hướng. Khi làm tốt, người đi không hề biết mình đang được dẫn, họ chỉ thấy đường đi "tự nhiên" đúng.

Vì sao không chỉ dùng biển báo

Biển báo cần thiết, nhưng có giới hạn. Người ta phải đọc được chữ, hiểu ngôn ngữ, nhìn thấy biển và nhớ nó. Một em bé chưa biết đọc, một du khách nước ngoài, một người đang vội hay đang hoảng đều dễ bỏ qua biển. Không gian được thiết kế khéo thì "nói" bằng chính hình dạng của nó, ai cũng hiểu.

Năm 1960, nhà quy hoạch đô thị người Mỹ Kevin Lynch xuất bản cuốn Hình ảnh thành phố sau khi phỏng vấn cư dân ba thành phố Boston, Jersey City và Los Angeles về cách họ hình dung nơi mình sống. Ông thấy người ta nhớ đường nhờ năm loại yếu tố:

Yếu tố	Là gì	Ví dụ quen thuộc
Lối đi	Đường mà người ta di chuyển theo	Một con phố, hành lang, lối lát đá trong công viên
Ranh giới	Đường ngăn hai vùng	Bờ sông, bờ hồ, hàng rào, bức tường dài
Khu vực	Vùng có "tính cách" chung	Khu phố cổ, khu chợ, khu thể thao của trường
Nút	Chỗ giao nhau, nơi phải quyết định	Ngã tư, sảnh chính, quảng trường
Mốc	Vật nổi bật để định vị	Tháp nước, cây cổ thụ, cột cờ trường, tượng đài

Nhà thiết kế định hướng dùng chính năm yếu tố này, cộng thêm ánh sáng, màu sắc và chất liệu.

Ánh sáng: người ta đi về phía chỗ sáng

Trong một hành lang tối, cánh cửa sáng ở cuối sẽ kéo ánh mắt và bước chân của bạn. Các nhà thiết kế bảo tàng dùng điều này rất nhiều: hành lang dẫn vào phòng trưng bày được để hơi tối, còn hiện vật chính được chiếu đèn rực. Người đi không cần ai bảo cũng bước về phía chỗ sáng.

Ánh sáng còn được dùng ở những nơi cần dẫn đường khi khẩn cấp. Trên máy bay chở khách có dải đèn chạy dọc sàn lối đi, để khi cabin đầy khói hay mất điện, hành khách vẫn thấy đường tới cửa ra. Trong rạp chiếu phim, những đèn nhỏ ở mép bậc cấp vừa đủ cho ta thấy chân mình mà không làm sáng màn hình.

Ba cách dùng ánh sáng để dẫn đường

• Đích sáng hơn đường: người ta tự đi về phía sáng.
• Đèn thấp dọc lối: vẽ ra một "dòng sông sáng" trong bóng tối, như đèn sân vườn hai bên lối đá.
• Đổi màu ánh sáng: ánh vàng ấm ở khu ngồi nghỉ, ánh trắng ở khu làm việc, người ta tự hiểu mỗi vùng dùng để làm gì.

Màu sắc: chia khu và nối đường

Màu là cách dễ nhất để chia một không gian lớn thành nhiều phần dễ nhớ. Nhiều bãi đỗ xe nhiều tầng sơn mỗi tầng một màu, vì "tầng xanh lá" dễ nhớ hơn "tầng B2". Một số bệnh viện kẻ vạch màu dọc sàn, mỗi màu dẫn tới một khoa: người bệnh chỉ cần đi theo vạch cam.

Có vài nguyên tắc khi dùng màu để dẫn đường:

1. Ít màu thôi. Bốn năm màu khác nhau rõ ràng thì dễ nhớ; mười hai màu thì người ta lẫn xanh ngọc với xanh lá.
2. Không chỉ dựa vào màu. Khoảng một phần nhỏ dân số, phần lớn là nam giới, phân biệt màu kém. Hãy kèm hình dạng hoặc hoa văn: khu xanh có hình tròn, khu đỏ có hình tam giác.
3. Màu đậm ở chỗ quan trọng. Cửa chính, quầy hỏi thông tin, lối ra nên đậm hơn phần còn lại.

Lối đi và chất liệu: dẫn bằng bàn chân

Hãy để ý trong công viên: ở đâu có lối đi lát gạch, người ta đi theo. Đổi từ gạch sang sỏi, ta tự chậm lại; từ sỏi sang cỏ, ta biết đó là chỗ có thể dừng chơi. Kiến trúc sư dùng chất liệu sàn như một lời nhắn không lời.

Lối đi cũng "nói" qua hình dạng. Một lối thẳng hướng về một vật cao ở cuối, như cổng chùa, tháp chuông hay một cây lớn, mời người ta đi thẳng tới đó. Ở Văn Miếu – Quốc Tử Giám (Hà Nội), khách đi qua một chuỗi cổng và sân nối nhau trên cùng một trục, mỗi cổng mở ra một khoảng sân mới. Không cần mũi tên, ai cũng biết phải đi tiếp vào trong.

Lối mòn: khi người dùng tự vẽ đường

Ở nhiều bãi cỏ có một đường mòn đất chạy chéo, cắt ngang lối lát gạch vuông vức. Các nhà thiết kế gọi đó là "lối mòn mong muốn": dấu vết cho thấy người đi thật sự muốn đi đường nào. Một số trường đại học và công viên đã chờ xem lối mòn hình thành ở đâu rồi mới lát đường đúng chỗ đó. Bài học: đường dẫn tốt nhất là đường đi theo đúng ý muốn của người dùng.

Những tín hiệu khác: âm thanh, mùi, độ rộng

• Âm thanh: tiếng nước chảy của đài phun nước giúp người ta tìm ra quảng trường từ xa. Tiếng trẻ cười cho biết hướng khu vui chơi.
• Độ rộng: lối chính thường rộng hơn lối phụ. Người ta tự hiểu đường to dẫn tới chỗ quan trọng.
• Trần nhà: trần thấp ở hành lang rồi cao vút ở sảnh làm ta cảm thấy "đã tới nơi".
• Tầm nhìn xuyên: nếu từ cửa vào nhìn thấy được đích, người ta ít hỏi đường hơn. Tường kính, vách thấp giúp việc này.

Thử làm: dẫn bạn đi mà không nói một lời

Hoạt động cho 2–4 bạn, làm trong nhà hoặc lớp học, khoảng 40 phút. Cần: vài chiếc đèn pin nhỏ hoặc đèn ngủ, giấy màu, băng dính giấy, một món đồ làm "đích".

1. Một bạn làm người thiết kế, giấu món đồ ở một phòng hoặc một góc lớp.
2. Người thiết kế được dùng ba loại tín hiệu: ánh sáng (đèn), màu (giấy dán), lối đi (băng dính trên sàn). Cấm mũi tên, chữ và số.
3. Bạn còn lại được dắt tới cửa, chỉ được biết "hãy tìm món đồ".
4. Người thiết kế quan sát, không nói gì, bấm giờ.
5. Sau đó đổi vai. So sánh: tín hiệu nào người đi nhận ra ngay, tín hiệu nào bị bỏ qua?

Nếu dùng đèn, chọn đèn pin dùng pin hoặc đèn ngủ cắm sẵn, không tự đấu dây điện. Để phòng đủ sáng tối thiểu cho người đi không vấp; tắt hẳn đèn thì cần người lớn đứng cạnh.

Dẫn đường cũng là quan tâm

Khi một nơi dễ tìm đường, người ta bớt lo lắng. Ở bệnh viện, sân bay, nhà ga, cảm giác lạc lối làm mọi người căng thẳng, và căng thẳng thì dễ cáu. Nhà thiết kế định hướng không chỉ giúp người ta đi nhanh hơn, họ giúp người ta thấy được chào đón. Lần tới khi bạn bước vào một nơi lạ mà vẫn biết phải đi đâu, hãy dừng lại một chút và tìm xem ai đã dẫn mình bằng những tín hiệu nào.

Câu hỏi thường gặp

Thiết kế định hướng là gì?

Là cách sắp xếp không gian để người ta tự tìm được đường, bằng lối đi, mốc, ánh sáng, màu sắc, chất liệu và biển báo. Mục tiêu là người đi biết mình đang ở đâu và đi tiếp hướng nào mà không phải hỏi.

Vì sao người ta hay đi về phía chỗ sáng?

Chỗ sáng thu hút ánh mắt đầu tiên và cho cảm giác an toàn hơn chỗ tối. Nhà thiết kế bảo tàng, nhà hát và công viên lợi dụng điều này bằng cách chiếu sáng đích đến mạnh hơn lối đi.

Lối mòn trên bãi cỏ nói lên điều gì?

Lối mòn cho thấy con đường người ta thật sự muốn đi, thường là đường ngắn nhất giữa hai điểm. Nhà thiết kế có thể học từ đó để đặt lối lát đúng chỗ, thay vì bắt mọi người đi vòng.

Dùng màu để dẫn đường cần lưu ý gì?

Dùng ít màu, khác nhau rõ, và luôn kèm hình dạng hoặc hoa văn vì một số người phân biệt màu kém. Màu đậm nên dành cho chỗ quan trọng như cửa chính hay lối ra.

Kevin Lynch là ai?

Ông là nhà quy hoạch đô thị người Mỹ, tác giả cuốn Hình ảnh thành phố xuất bản năm 1960. Ông chỉ ra năm yếu tố giúp người ta nhớ đường trong thành phố: lối đi, ranh giới, khu vực, nút và mốc.